Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

253

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

Ρεσυµεν

Ελ π〈ραµο εσ υν εχοσιστεµα τροπιχαλ φρ〈γιλ

θυε χυµπλε λα ιµπορταντε φυνχι⌠ν δε ρεγυλαρ

ελ ρεχυρσο ηδριχο, ϖιταλ παρα τοδασ λασ εσπε−

χιεσ (Ινστιτυτο δε Ινϖεστιγαχι⌠ν δε Ρεχυρσοσ

Βιολ⌠γιχοσ Αλεξανδερ ϖον Ηυµβολδτ [ΙΑϖΗ],

2007). Χολοµβια εσ υνο δε λοσ σεισ πασεσ

εν δονδε σε ενχυεντρα εστε εχοσιστεµα, θυε

χυεντα χον υνα χοβερτυρα δελ 2,5 % εν συ



2015). Σιν εµβαργο, διϖερσασ αχτιϖιδαδεσ

προδυχτιϖασ χοµο λα αγριχυλτυρα εξτενσιϖα,

λα µινερα ψ λα γαναδερα ηαν προϖοχαδο

χαµβιοσ θυε αλτεραν συ εθυιλιβριο νατυραλ

(ΙΑϖΗ, 2007). Φρεντε α διχηα σιτυαχι⌠ν, εν εστε

αρτχυλο σε πλαντεα υνα αλτερνατιϖα, ρεσυλταδο

δε λα ιµπλεµενταχι⌠ν δε υνα µετοδολογα

εξπλορατορια ψ παρτιχιπατιϖα ρεαλιζαδα εν λοσ





θυε χονϖιϖεν εν ελ π〈ραµο δεσαρρολλεν υνα

αχτιϖιδαδ προδυχτιϖα δε βαϕο ιµπαχτο αµβιεν−

ταλ, σιγυιενδο λοσ λινεαµιεντοσ προπυεστοσ

παρα λα ελαβοραχι⌠ν δε ηυερτασ βαϕο ελ ενφοθυε



Παλαβρασ χλαϖε: Αγροτυρισµο, εχοτυρισµο,

τυνδρα τροπιχαλ, χονσερϖαχι⌠ν δε εχοσιστεµασ,

αλτερνατιϖασ εχον⌠µιχασ σοστενιβλεσ.

Αβστραχτ

Ηιγη Ανδεαν µοορ ισ α φραγιλε τροπιχαλ

εχοσψστεµ τηατ ηασ τηε ιµπορταντ φυνχτιον

οφ ρεγυλατινγ ωατερ ρεσουρχε, ϖιταλ φορ αλλ

σπεχιεσ (ΙΑϖΗ, 2007). Χολοµβια ισ ονε οφ

σιξ χουντριεσ ωηερε τηισ εχοσψστεµ ισ, ωηιτ

    

ϑιµνεζ & Μαρν, 2015). Ηοωεϖερ, διφφερεντ

προδυχτιϖε αχτιϖιτιεσ συχη ασ εξτενσιϖε αγρι−

χυλτυρε, µινινγ ανδ ρανχηινγ ηαϖε χαυσεδ

χηανγεσ τηατ αλτερ ιτσ νατυραλ βαλανχε (ΙΑϖΗ,

   

αρτιχλε χονσιδερσ ονε αλτερνατιϖε ασ ρεσυλτ οφ

ιµπλεµεντινγ αν εξπλορατορψ ανδ παρτιχιπα−

τορψ µετηοδολογψ χαρριεδ ουτ ον τηε µοορσ

 

Χορταδερα (Βοψαχ〈), φορ φαµιλιεσ λιϖινγ ιν τηε

ALEJANDRA ESTEFANÍA VERA NO JIMÉNEZ

Estudiante de Administración de Empresas Turísticas y

Hoteleras

Universidad Externado de Colombia

Colombia

[alejandra.verano@est.uexternado.edu.co]

ANDREA VIVIANA VILLAM IZAR GONZÁLEZ

Estudiante de Administración de Empresas Turísticas y

Hoteleras

Universidad Externado de Colombia

Colombia

[andrea.villamizar02@est.uexternado.edu.co]

LINEAMIENTOS

AGROECOLÓGICOS PARA

EL DESARROLLO DEL

AGROECOTURISMO

EN PÁRAMOS1

AGROECOLOGICAL

GUIDELINES FOR THE

DEVELOPMENT OF AGRO

ECOTOURISM IN PARAMOS

1 Φεχηα δε ρεχεπχι⌠ν: 5 δε νοϖιεµβρε δε 2016

Φεχηα δε µοδιφιχαχι⌠ν: 12 δε ενερο 2017

Φεχηα δε αχεπταχι⌠ν: 4 δε φεβρερο δε 2017

Παρα χιταρ ελ αρτχυλο: ςερανο, Α. ψ ςιλλαµιζαρ, Α. (2017).

  

αγροεχοτυρισµο εν π〈ραµοσ. Τυρισµο ψ Σοχιεδαδ, ΞΞΙ, ππ.



REFLEXIÓN

ESTUDIANTIL

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

254

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

ωιλδερνεσσ δεϖελοπ α προδυχτιϖε αχτιϖιτψ ωιτη

λοω ενϖιρονµενταλ ιµπαχτ, αλονγ τηε λινεσ

προποσεδ φορ τηε δεϖελοπµεντ οφ ϖεγεταβλε

γαρδεν υνδερ τηε φοχυσ οφ αγρο−εχολογψ ωιτη

αγρο−εχοτουρισµ πυρποσεσ.

Κεψωορδσ: Αγροτουρισµ, εχοτουρισµ, τροπι−

χαλ τυνδρα, εχοσψστεµσ χονσερϖατιον, συσται−

ναβλε εχονοµιχ αλτερνατιϖεσ.

Ιντροδυχχι⌠ν



υνασ χαραχτερστιχασ εσπεχιαλεσ γραχιασ α λασ

διν〈µιχασ νατυραλεσ, ασ χοµο α συ χοµποσι−

χι⌠ν, εστρυχτυρα ψ φυνχι⌠ν, θυε λοσ χονϖιερτεν

εν υνα φυεντε δε ρεχυρσοσ ψ σερϖιχιοσ εχοσισ−

τµιχοσ θυε περµιτε λα συπερϖιϖενχια δε λοσ

σερεσ ϖιϖοσ (ΙΑϖΗ, 2007). Ταλεσ χαραχτερστιχασ

αµβιενταλεσ (χλιµα, συελο ψ γεοµορφολογα)

χονδιχιοναν α λοσ οργανισµοσ θυε ηαν λογραδο

 



αλλ ηαβιτα υν τοταλ δε 4.700 εσπεχιεσ εστ〈

δοµιναδα πορ γραµνεασ, πλαντασ χεσπιτο−

σασ, αλµοηαδιλλασ, αρροσεταδασ (Παλοµινο,

   

παϕοναλ−φραιλεϕοναλ (ΙΑϖΗ, 2011). Εν χυαντο

α λοσ ανιµαλεσ, εσ ποσιβλε ηαλλαρ διφερεντεσ

εσπεχιεσ (αλγυνασ ενδµιχασ), πορ εϕεµπλο, ελ

χ⌠νδορ δε λοσ Ανδεσ, ελ 〈γυιλα δε π〈ραµο,

ελ πυµα, ελ οσο δε αντεοϕοσ (ΙΑϖΗ, 2011), λα

δαντα δε π〈ραµο, ελ βορυγο (ταµβιν λλαµαδο

γυαγυα ο τιναϕο), ελ χυσυµβο, ελ ϖεναδο σοχηε

ψ χολα βλανχα ψ λα µιρλα νεγρα πατιαµαριλλα

(Παλοµινο, 2010).



πορ λα βαϕα πρεσι⌠ν ατµοσφριχα, λοσ φυερτεσ

ϖιεντοσ, ελ βαϕο νιϖελ δε χονχεντραχι⌠ν δε

οξγενο, λα λεντα δεσχοµποσιχι⌠ν δε λα µα−

τερια οργ〈νιχα (Παλοµινο, 2010), λα ϖαριαχι⌠ν

ραδιχαλ διαρια δε λα τεµπερατυρα, λα φυερτε

ραδιαχι⌠ν υλτραϖιολετα (ΙΑϖΗ, 2011), εντρε

οτρασ χαραχτερστιχασ. Σον λυγαρεσ νιχοσ δελ

νεοτρ⌠πιχο θυε σε ενχυεντραν εν ςενεζυελα,

Εχυαδορ, Περ, Χοστα Ριχα (ΙΑϖΗ, 2007) ψ

Χολοµβια, ελ χυαλ ποσεε λα µιταδ δε λοσ π〈−



Τρασ δχαδασ δε ρελαχιονεσ ηυµανασ χον εσ−

τοσ εντορνοσ νατυραλεσ σε λλεγαν α χονχεβιρ

λοσ π〈ραµοσ χοµο σοχιοεχοσιστεµασ, δαδα

  

ψ Σαρµιεντο, 2013). Σιν εµβαργο, λασ χαραχ−

τερστιχασ νατυραλεσ γενεραν εν ελλοσ ϖυλνε−

ραβιλιδαδ φρεντε α λασ αχτιϖιδαδεσ αντρ⌠πιχασ

(Παλοµινο, 2010). Αχτιϖιδαδεσ εχον⌠µιχασ

χοµο λα γαναδερα εξτενσιϖα (Παλοµινο,



ψ Σαρµιεντο, 2013) ψ ελ τυρισµο µασιϖο ηαν

γενεραδο γραϖεσ δετεριοροσ εν εστε εχοσιστε−





Αντε εστε πανοραµα, εν Χολοµβια σε ηα

χρεαδο υν µαρχο νορµατιϖο πορ µεδιο δελ

χυαλ σε δελιµιτε ελ εσπαχιο χονσιδεραδο χο−



λεγαλεσ θυε προµυεϖαν συ χονσερϖαχι⌠ν ψ ελ

χυιδαδο δε λασ φυνχιονεσ εχολ⌠γιχασ δε λασ

   −



2013). Σιν εµβαργο, εστασ αχχιονεσ λεγαλεσ



δε προτεχχι⌠ν αλ αµβιεντε ψ λασ περσονασ θυε

ηαβιταν λοσ τερριτοριοσ, σιτυαχι⌠ν θυε πυεδε

αχαρρεαρ προβλεµασ σοχιαλεσ.

Πορ ταλ µοτιϖο, σε ϖιο λα νεχεσιδαδ δε ιδεντι−



υνα αρµονα εντρε λα διµενσι⌠ν ηυµανα ψ

λα νατυραλ. Πορ εστα ραζ⌠ν, σε προπονε λα ιν−



α λασ χοµυνιδαδεσ λοχαλεσ δε λασ αχτυαλεσ ψ

φυτυρασ 〈ρεασ προτεγιδασ χον εστοσ εχοσιστε−

µασ. Εσ πορ εστο πορ λο θυε λα χονστρυχχι⌠ν

δε ηυερτασ αυτοσοστενιβλεσ εσ χονσιδεραδα

χοµο υνα αλτερνατιϖα παρα εϖιταρ ελ δετεριορο

δελ εχοσιστεµα ψ δε λασ τραδιχιονεσ χυλτυρα−

λεσ θυε αλλ εξιστεν. Εστο σε λογρα α παρτιρ

δε λα προµοχι⌠ν δε πρ〈χτιχασ δε αγριχυλτυρα

  

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

255

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

δε λα Οργανιζαχι⌠ν δε λασ Ναχιονεσ Υνιδασ

παρα λα Αλιµενταχι⌠ν ψ λα Αγριχυλτυρα (ΦΑ Ο),

προχυραν χοντριβυιρ α λα σεγυριδαδ αλιµεν−

ταρια ψ νυτριχιοναλ χονσερϖανδο λοσ µοδοσ

δε ϖιδα (Αλχαλδα Μαψορ δε Βογοτ〈, 2014).

Εστασ πρ〈χτιχασ σε βασαν εν λα ιντεγραχι⌠ν δε

λοσ σιστεµασ νατυραλ, σοχιαλ ψ εχον⌠µιχο ψ

χοµπρενδεν θυε λα εχονοµα ηυµανα σολο



εν θυε συ χοµπορταµιεντο σε ασιµιλε α λοσ

σιστεµασ νατυραλεσ (Βερµεϕο, 2005), ψα θυε

λα αγροεχολογα βυσχα λλεγαρ αλ χοµπροµισο

σοχιαλ ψ αµβιενταλ δε ρεσπεταρ προχεσοσ νατυ−

ραλεσ εν λοσ χυλτιϖοσ, σιν αλτεραρ λασ διν〈µιχασ



Ελ υσο ψ προϖεχηο δε εστασ ηυερτασ πυεδε ιν−

χλυιρ, αδεµ〈σ, αχτιϖιδαδεσ χοµπλεµενταριασ

αχορδεσ α λασ χονδιχιονεσ θυε πρεσενταν λοσ

−

µεντε ελ αγροτυρισµο ψ ελ εχοτυρισµο, ψα

θυε ελ πριµερο περµιτε λα ιντεραχχι⌠ν εντρε

 −

περιενχια δε µοστραρ ψ οβσερϖαρ λοσ προχεσοσ

−

λιζαρ σε δεγυσταν (Ριϖεροσ ψ Βλανχο, 2003),

ψ ελ σεγυνδο εσ υνα εστρατεγια θυε φαχιλιτα λα

γεστι⌠ν εντρε αχτορεσ δε λασ 〈ρεασ προτεγιδασ

(ϑιµνεζ, 2013).

Μετοδολογα

Ελ ενφοθυε µετοδολ⌠γιχο δελ πρεσεντε τραβαϕο

εσ δε χαρ〈χτερ εξπλορατοριο ο φορµυλατιϖο,

πυεστο θυε ελ δεσαρρολλο δε λα ινϖεστιγαχι⌠ν

βυσχα δαρ ρεσπυεστα α υνα προβλεµ〈τιχα εν υν

εχοσιστεµα δετερµιναδο χοµο εσ ελ π〈ραµο

(Μνδεζ, 1995).

Εν λα πριµερα εταπα δελ προχεσο σε βυσχ⌠ χο−

νοχερ λα προβλεµ〈τιχα γενεραδα εν λα ζονα;

παρα ελλο, σε υτιλιζ⌠ υν µτοδο συβϕετιϖο πορ

µεδιο δε υνα εντρεϖιστα σεµιεστρυχτυραδα α

λα χοµυνιδαδ ινϖολυχραδα (Τορρεσ, 1988).

Ασ µισµο, σε ινδαγ⌠ εν φυεντεσ σεχυνδα−

ριασ (Τορρεσ, 1988) σοβρε ελ π〈ραµο χοµο

εχοσιστεµα δε ιµπορτανχια παρα ελ αµβιεντε

ψ λα χοµυνιδαδ (ΙΑϖΗ, 2011), συσ χαραχτερσ−

τιχασ (Ηοφστεδε, Σεγαρρα ψ Μενα, 2003) ψ

  

εστε µοδο, σε πλαντε⌠ λα αλτερνατιϖα δε υνα

ηυερτα σοστενιβλε λυεγο δε ρεαλιζαρ υνα ρεϖι−



υρβανασ απλιχαβλεσ αλ 〈ρεα παρα αβαστεχιµιεν−





ηυερτασ σοστενιβλεσ ιµπλεµενταδασ εν οτροσ



Εν λα σεγυνδα εταπα σε ιµπλεµεντ⌠ υν µτο−

δο δε ινϖεστιγαχι⌠ν παρτιχιπατιϖα (Μνδεζ,

1995) εν λα χονστρυχχι⌠ν ε ιµπλεµενταχι⌠ν



ςερδε (µυνιχιπιο δε Υβατ, δεπαρταµεντο δε



(µυνιχιπιο δε Τοχα, δεπαρταµεντο δε Βοψα−



θυε µεϕορεν ελ αϖανχε δε λα ηυερτα ψ συ αρ−

τιχυλαχι⌠ν χον ελ δεσαρρολλο δε υνα αχτιϖιδαδ

τυρστιχα. Σε ελαβοραρον διφερεντεσ τιποσ δε

ηυερτα θυε σε αϕυσταραν α διχηασ νεχεσιδαδεσ.

Εν λα λτιµα φασε σε εσταβλεχιερον λοσ λι−

νεαµιεντοσ παρα λα ιµπλεµενταχι⌠ν δε λασ



εχον⌠µιχα χοµπλεµενταρια εν π〈ραµοσ δε

χονδιχιονεσ σιµιλαρεσ.

Υν αχερχαµιεντο αλ π〈ραµο

ψ α λα αγροεχολογα

Χονχεβιρ ελ µυνδο δεσδε υνα ϖισι⌠ν θυε

περµιτα λογραρ ελ εθυιλιβριο δεσδε λασ δι−

µενσιονεσ σοχιαλ, εχον⌠µιχα ψ αµβιενταλ

δα πασο αλ χονχεπτο δε σοστενιβιλιδαδ, σιενδο

εστε ελ χοµιενζο δε υνα ιδεα θυε γενερα λα

νεχεσιδαδ δε βαλανχεαρ λοσ ιντερεσεσ εντρε

αθυελλοσ σιστεµασ σοχιαλεσ ψ εχολ⌠γιχοσ θυε,

υνα ϖεζ σε ενχυεντραν, χαυσαν ιµπαχτοσ



−

µο, λα ποβλαχι⌠ν ηα χονστρυιδο υνα σεριε δε

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

256

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

διν〈µιχασ θυε αφεχταν εστε σοχιοεχοσιστεµα

−

βαργο, λοσ εσφυερζοσ δε λασ αυτοριδαδεσ πορ

ρεχυπεραρ ελ π〈ραµο ηαν χαµβιαδο λα φορµα δε

ϖιδα δε λοσ ποβλαδορεσ εν εστοσ λυγαρεσ (Ηοφσ−

τεδε, 2001). Εσ πορ ελλο πορ λο θυε σε βυσχαν

αλτερνατιϖασ σοστενιβλεσ δεσδε ελ χονχεπτο

δε λα αγροεχολογα θυε ποσιβιλιτεν ελ λογρο δε

εσε οβϕετιϖο, αρµονιζαρ λα ρελαχι⌠ν εντρε

λα νεχεσιδαδ δε χονσερϖαχι⌠ν δελ αµβιεντε

νατυραλ δε λοσ π〈ραµοσ, λα χυλτυρα χονστρυιδα

πορ λα ποβλαχι⌠ν ηυµανα εξιστεντε αλλ ψ λα

φορµα εν θυε εστα πυεδε συβσιστιρ εχον⌠µι−

χαµεντε σιν αφεχταρ ελ εντορνο νατυραλ δονδε

σε ενχυεντραν (Αρταραζ, 2002).

Χαραχτερστιχασ νατυραλεσ

δελ εχοσιστεµα

−

τενεχιεντεσ α λα αλτα µοντα〉α; σε ενχυεντραν

εντρε ελ λµιτε δελ βοσθυε αλτο ανδινο ψ λα

νιεϖε περπετυα (Ηοφστεδε, Σεγαρρα ψ Μενα,

2003), εντρε λοσ 3.000 ψ λοσ 4.200 µ.σ.ν.µ.

(ςαργασ ψ ςελασχο, 2011); εσ πορ εστο πορ λο

θυε σε χονσιδερα ελ λτιµο χιντυρ⌠ν δε ϖε−

ΙΑϖΗ, 2011, π. 102).

Εν Αµριχα, λοσ π〈ραµοσ σε ενχυεντραν εν

Χολοµβια, Εχυαδορ, λα χορδιλλερα δε Μριδα δε

ςενεζυελα, Ηυανχαβαµβα εν Περ ψ εν Χοστα



 

π〈ραµο σε δεσταχα συ φορµαχι⌠ν γεολ⌠γιχα

  

χον χονδιχιονεσ δε ηυµεδαδ (Ηοφστεδε,

Σεγαρρα ψ Μενα, 2003, π. 17). Εξιστεν διφε−



εστρυχτυρα ϖεγεταλ, εντρε λοσ θυε σε ενχυεν−

τραν ελ συπερπ〈ραµο, ελ π〈ραµο παϕοναλ ψ ελ

συβπ〈ραµο (Ευσχ〈τεγυι ψ Χεβαλλοσ, 2001).

Ελ συβπ〈ραµο σε χαραχτεριζα πορ εσταρ εντρε

λοσ 2.500 ψ λοσ 3.500 µ.σ.ν.µ., εσ ελ λυγαρ

δε εχοτονο ο τρανσιχι⌠ν δονδε σε ενχυεντραν

αρβυστοσ (Χαστα〉ο, 2002) ψ µατορραλεσ δε εσ−

πεχιεσ δε λοσ γνεροσ ∆ιπλοστεπηιυµ, Πεν−

ταχαλια ψ Γψνοξψσ (Αστεραχεαε), Ηυπεριχυµ

() Περνεττψα   

2011, π. 23), εντρε οτρασ.

Ελ π〈ραµο ο π〈ραµο παϕοναλ τοµα εστε νοµ−

βρε δαδα συ εξτενσα ϖεγεταχι⌠ν, εντρε λα θυε

πρεδοµιναν λοσ φραιλεϕονεσ ο παστιζαλεσ ψ

λοσ παϕοναλεσ, υβιχαδοσ εντρε λοσ 3.500 ψ λοσ

4.100 µ.σ.ν.µ. (Χαστα〉ο, 2002). Εστε τιπο

δε π〈ραµο σε χονσιδερα χοµο λα ζονα µ〈σ

εξτενσα ψ χον µαψορ διϖερσιδαδ εχολ⌠γιχα,

ασ χοµο παντανοσα, δαδα λα χαντιδαδ δε

χοϕινεσ ψ λα τρανσφορµαχι⌠ν δε ρεστοσ ϖεγε−

 

2001, ππ. 148).

Ασ µισµο, ελ συπερπ〈ραµο εσ ελ πυντο µ〈σ

αλτο, υβιχαδο εντρε λοσ 4.100 ψ λοσ 4.300

µ.σ.ν.µ., χον υνα τεµπερατυρα προµεδιο δε

0 ≡Χ α 6 ≡Χ γενεραδα πορ φυερτεσ ϖιεντοσ φροσ

(Ευσχ〈τεγυι ψ Χεβαλλοσ, 2001). Εστα φρανϕα

εστ〈 χονφορµαδα πορ εσπεχιεσ λλαµαδασ πιο−

νερασ, λασ χυαλεσ σε ηαν αδαπταδο παρα εξιστιρ

εν χονδιχιονεσ εξτρεµασ; εντρε εστασ σε εν−

χυεντραν µυσγοσ, λθυενεσ δελ γνερο Ταµνο−

λια, ϕυνχοσ χοµο ελ λταµο ρεαλ ψ φραιλεϕονεσ

δε λασ εσπεχιεσ Εσπελετια ηαρτωεγιανα, Εσπε−

λετια λοπεζζι, Εσπελετια φορντινοενσισ ψ Εσπελε−

τια πψχνοπηιλλα (Ευσχ〈τεγυι ψ Χεβαλλοσ, 2001).

−

τεσ εντρε υνα ζονα ψ οτρα νο εσ ταρεα σενχιλλα

   

εν εστε ψ λασ ζονασ χοµυνεσ θυε απαρεχεν

εντρε εστασ αλτιτυδεσ, ψα θυε λα χοµποσιχι⌠ν,

εστρυχτυρα ψ, πορ συπυεστο, φυνχι⌠ν δε εστοσ

εχοσιστεµασ νο σε ρεστρινγεν α υνα χοτα αλτι−

τυδιναλ ο α λα πρεσενχια ο αυσενχια δε τιποσ δε



−

χαχι⌠ν δε εστοσ λυγαρεσ λλαµαδοσ εχοτονοσ ο



υνα λαβορ νεχεσαρια παρα ορδεναρ ελ τερριτοριο

ψ χονστρυιρ πολτιχασ αχορδεσ α εστοσ λµιτεσ



Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

257

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

Ελ ηοµβρε ψ συ ρελαχι⌠ν χον ελ π〈ραµο

  

εχοσιστµιχασ παρα λασ ποβλαχιονεσ θυε αλλ σε

ασιενταν, υνα δε εσασ εσ δε εσπεχιαλ ιµπορταν−

χια παρα λα ϖιδα δε λοσ σερεσ θυε λοσ ηαβιταν ψ

−

ταµεντε πορ λασ διν〈µιχασ νατυραλεσ θυε αλλ

οχυρρεν, χοµο λα ρεγυλαχι⌠ν δελ ρεχυρσο ηδρι−



δεβιδο α θυε αλρεδεδορ δελ π〈ραµο σε ηα γε−

νεραδο υνα σεριε δε διν〈µιχασ σοχιαλεσ, χοµο

λα χονστρυχχι⌠ν δε φαµιλιασ, χρεενχιασ, ριτοσ,

φορµασ δε ϖιδα δε λοσ ποβλαδορεσ ψ αχτιϖιδα−

δεσ εχον⌠µιχασ (Ηοφστεδε, ς〈σχονεζ ψ Χερρα,

2015). Σιν εµβαργο, λασ φυνχιονεσ νατυραλεσ

σε ϖεν εν χονσταντε περτυρβαχι⌠ν πορ λασ

αχτιϖιδαδεσ αντρ⌠πιχασ, εσπεχιαλµεντε πορ

αθυελλασ θυε σε ρελαχιοναν χον λα εχονοµα,

λο θυε ηα χονλλεϖαδο λα δισµινυχι⌠ν γραδυαλ

δε λα χαπαχιδαδ δε αλµαχεναµιεντο δελ αγυα



ψ Σαρµιεντο, 2013, π. 28).

Χολοµβια ηα χρεαδο υν µαρχο νορµατιϖο εν ελ

χυαλ σε εσταβλεχεν λινεαµιεντοσ λεγαλεσ χον ελ

−

λλαν εν ελ εχοσιστεµα, παρτιενδο δε λα χρεαχι⌠ν

δελ Σιστεµα Ναχιοναλ Αµβιενταλ (ΣΙΝΑ) χον



1993) ψ αντε λα θυε σε δισπονε δε λοσ π〈ραµοσ



   

3600 δε 2007 (Πρεσιδενχια δε λα Ρεπβλιχα

δε Χολοµβια, 2007), θυε εν ελ Αρτ. 4 ινχλυψε

λασ ζονασ δε π〈ραµο εν λα χατεγορα δε 〈ρεασ

δε χονσερϖαχι⌠ν ψ προτεχχι⌠ν αµβιενταλ, λο

θυε χονδυχε α εσταβλεχερ µεδιδασ εσπεχιαλεσ

εν λοσ πλανεσ δε ορδεναµιεντο τερριτοριαλ. Ψ



Ρεπβλιχα δε Χολοµβια, 2010) εν συ Αρτ.

29 χονσιδερα χοµο εχοσιστεµασ εστρατγιχοσ

αθυελλασ 〈ρεασ θυε λασ αυτοριδαδεσ χοµπετεν−

τεσ πυεδαν χαταλογαρ χοµο 〈ρεασ προτεγιδασ.

Σιν εµβαργο, σον µυχηοσ λοσ ιντερεσεσ εχο−

ν⌠µιχοσ θυε αχταν σοβρε εστοσ λυγαρεσ, ψ λα

γεστι⌠ν θυε σε πυεδα λλεϖαρ α χαβο νο πυεδε

δεσλιγαρσε δελ φαχτορ ηυµανο πρεσεντε, εσπε−

χιαλµεντε δε αθυελλα ποβλαχι⌠ν δε χαµπεσινοσ

θυε πορ µυχηο τιεµπο νο ηαν σιδο τενιδοσ εν

χυεντα εν εστοσ προχεσοσ δε τοµα δε δεχισιονεσ

(Ηοφστεδε, 2001). Εστο γενερα λα νεχεσιδαδ δε

χρεαρ εσπαχιοσ δε παρτιχιπαχι⌠ν λοχαλ αλ τιεµπο

θυε σε προµυεϖαν αχτιϖιδαδεσ δε προτεχχι⌠ν

ψ χονσερϖαχι⌠ν, τοδο ελλο δεσδε λα πυεστα εν

πρ〈χτιχα δε τρεσ πιλαρεσ θυε τραβαϕαν δε φορµα

χονϕυντα: 1) ινϖεστιγαχιονεσ µυλτιδισχιπλινα−

ριασ, 2) παρτιχιπαχι⌠ν χοµυνιταρια ψ 3) υν µαρ−

χο νορµατιϖο χοηερεντε (Ηοφστεδε, 2001), δε

ταλ φορµα θυε σε προπενδα α ρεσυλταδοσ σεγυροσ

α λαργο πλαζο ψ δυραδεροσ εν ελ τιεµπο, λοσ χυα−



Α παρτιρ δε ινιχιατιϖασ λοχαλεσ εσ ποσιβλε ελ

εθυιλιβριο δε λα ρελαχι⌠ν ηοµβρε−νατυραλεζα

 

λα χονσερϖαχι⌠ν ψ ελ δεσαρρολλο εν υν µε−

διο δονδε λα φραγιλιδαδ δελ αµβιεντε εστ〈

χονφρονταδα χον ελ ινχρεµεντο δελ υσο δε λα



εσπεχιαλµεντε χυανδο εστα ρελαχι⌠ν εσ ϖιστα

δεσδε υνα περσπεχτιϖα δε απροϖεχηαµιεντο

µασιϖο παρα ελ χονσυµο ηυµανο, χοµο λα γα−

ναδερα εξτενσιϖα, θυε ηα προϖοχαδο γρανδεσ

χηαρχοσ πορ ελ χοντινυο πισοτεο δελ γαναδο ψ



δελ συελο (Ριϖερα, 2001).

Α λο αντεριορ σε ηαν ιδο συµανδο λα εξ−

  



ηαν γενεραδο διστυρβιοσ αµβιενταλεσ εν εστοσ

εχοσιστεµασ πορ λασ αλτασ χαντιδαδεσ δε φερτι−

λιζαντεσ, ινσεχτιχιδασ ψ φυνγιχιδασ θυµιχοσ

υσαδοσ παρα λοσ χυλτιϖοσ, ασιµισµο ελ υσο

δε µαθυιναρια θυε αλτερα προφυνδαµεντε

λα χοµποσιχι⌠ν δελ συελο (ΙΑϖΗ

αγριχυλτυρα ηα ιδο τρανσφορµανδο λοσ µεδιοσ

τραδιχιοναλεσ δε προδυχχι⌠ν δε αλιµεντοσ,

ρεεµπλαζανδο λοσ χυλτιϖοσ προπιοσ δελ λυγαρ

πορ οτροσ χοµο λα παπα, θυε αφεχταν λα χαλιδαδ

δελ συελο ψ δελ αγυα (Ανγε, Χαστα〉ο, Αρϕονα,



Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

258

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

Αδεµ〈σ, λοσ προψεχτοσ µινεροσ α γραν εσχα−

λα σε ηαν χονϖερτιδο εν χοντινυοσ προχεσοσ

δε εξπλοταχι⌠ν θυε γενεραν µαψορ χαντιδαδ δε

διστυρβιο αµβιενταλ ψ αλτεραν λα χοµποσιχι⌠ν

δελ παισαϕε ψ δε φυνχιονεσ χοµο ελ δρεναϕε

ο λοσ χιχλοσ δελ αγυα, λο θυε χονλλεϖα υνα

ρεσταυραχι⌠ν λεντα δελ εχοσιστεµα (Ριϖερα,

2001). Τενιενδο εν χυεντα εστο λτιµο, ψ χον−

χιβιενδο λα ιδεα δε θυε λα αγριχυλτυρα εσ ελ

ϖνχυλο µ〈σ εϕεµπλαριζαντε εντρε λα σοχιεδαδ



π. 19), σε πλαντεα λα χυεστι⌠ν δε λα ιµπορτανχια

δε λοσ µοδελοσ τραδιχιοναλεσ δε αγριχυλτυρα

εν εστοσ λυγαρεσ ψ χον ελλο σε λλεγα εντονχεσ

αλ χονχεπτο δε λα αγροεχολογα.

Λα αγροεχολογα χοµο αλτερνατιϖα

−



ενχαργα δε λοσ προχεσοσ βιολ⌠γιχοσ νατυραλεσ

δε λασ πλαντασ απλιχαδοσ α λα αγριχυλτυρα (Αλτιε−





σινο ταµβιν λα προδυχτιϖιδαδ θυε εστοσ

προχεσοσ πυεδεν γενεραρ α λασ περσονασ δε

υνα χοµυνιδαδ ψ υνα ρεσπονσαβιλιδαδ σοχιαλ

ψ αµβιενταλ ϕυντο χον ιγυαλδαδ εν ελ υσο δε

λοσ συελοσ (Αλτιερι, 2001).

Ελ ναχιµιεντο δε εστα χιενχια σε διο εν λα

δχαδα δε λοσ οχηεντα δεβιδο α λα φορµα εν

θυε σε µανεϕαβαν λοσ ρεχυρσοσ νατυραλεσ ψ α

λα πρεοχυπαχι⌠ν σοβρε λοσ δα〉οσ χαυσαδοσ αλ

αµβιεντε (Οττµανν ψ Σεϖιλλα, 2005), συµα−

δοσ α λοσ προβλεµασ σοχιαλεσ γενεραδοσ πορ

ελ λιβρε χοµερχιο, λα φαλτα δε οπορτυνιδαδεσ

αλιµενταριασ ψ ελ υσο δε συστανχιασ τ⌠ξιχασ

εν λοσ αλιµεντοσ (Αλτιερι, 2001). Εσ εντονχεσ

χοµο ηοψ εν δα λα αγροεχολογα βυσχα δαρ

ρεσπυεστα α τοδασ εστασ προβλεµ〈τιχασ πλαν−

τεανδο ϖολϖερ α λοσ σαβερεσ χαµπεσινοσ ε

ινδγενασ πορ µεδιο δε µοδελοσ συστενταβλεσ

αγραριοσ λιβρεσ δε προδυχτοσ θυµιχοσ, σιν

δεπενδενχια αλιµεντιχια (Αλτιερι ψ Τολεδο,

2010), θυε ϖελεν πορ λα χονσερϖαχι⌠ν δε λα

νατυραλεζα ψ πορ σερ µ〈σ σενσιβλε[σ] σοχιαλ−



τενιενδο εν χυεντα λα δεµανδα χονσταντε δε

λα ποβλαχι⌠ν παρα αλιµενταρσε δε µανερα µ〈σ



σε πυεδε δεσχονοχερ ελ εσφυερζο ιντερναχιο−

ναλ πορ ελιµιναρ λα δεπενδενχια αλιµεντιχια,

δαδα πορ λα χοµερχιαλιζαχι⌠ν δε αλιµεντοσ ψ



χαµπεσινοσ (Χυλλαρ ψ Σεϖιλλα, 2009).

Παρα ελλο, λα αγροεχολογα προπονε υν σιστεµα

δε αν〈λισισ θυε βυσχα απλιχαρ συσ πρινχιπιοσ

εν σιστεµασ συστενταβλεσ δε προδυχχι⌠ν δε



π. 9) αποψαδο εν λα ασοχιαχι⌠ν δε διϖερσοσ

σιστεµασ χοµπλεϕοσ, χοµο ελ αγρον⌠µιχο,

ελ σοχιολ⌠γιχο, ελ εχον⌠µιχο ψ ελ εχολ⌠γιχο,

ϕυντο χον λα αχχι⌠ν χολεχτιϖα δε δετερµινα−



Εσ ασ χοµο σε ηα προπυεστο λα ιµπλεµεντα−

χι⌠ν δε ηυερτασ σοστενιβλεσ εν βυσχα δελ βιε−

νεσταρ ψ λα χοντινυιδαδ δε συ ιδεντιδαδ χοµο

αγριχυλτορεσ, αδεµ〈σ δε υν δεσαρρολλο λοχαλ

θυε προπενδα αλ χυιδαδο δελ αµβιεντε εν ελ



σοστενιβλεσ νο σολο σε ιµπλεµενταν εν 〈ρεασ

ρυραλεσ, σινο ταµβιν εν λυγαρεσ υρβανοσ, χο−

µο µτοδοσ παρτιχιπατιϖοσ δε λα χοµυνιδαδ.

Συ ρεαλιζαχι⌠ν ινχλυψε λοσ τεχηοσ ϖερδεσ, λασ

ηυερτασ χολγαντεσ χον βοτελλασ, λοσ χυλτιϖοσ εν

λλαντα, λασ ηυερτασ ϖερτιχαλεσ, εντρε οτροσ, τοδοσ

ελλοσ χαραχτεριζαδοσ πορ ελ υσο δε σεµιλλασ,

αβονο ψ τιερρα οργ〈νιχοσ, θυε, δεπενδιενδο

δε λο σεµβραδο, δαν χοµο φρυτοσ αλιµεντοσ

υσαδοσ παρα ελ χονσυµο φαµιλιαρ ψ παρα λα



Ηυερτασ αυτοσοστενιβλεσ

Υνα ηυερτα εσ λα απλιχαχι⌠ν δε υν χονϕυντο

   

(ϑαρδν Βοτ〈νιχο δε Μεδελλν, 2013, π. 15).

Ελ συελο εσ υν φαχτορ θυε ϕυεγα υν παπελ ιµ−

πορταντε εν συ ρεαλιζαχι⌠ν, ψ πορ µεδιο δε

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

259

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

πρ〈χτιχασ αγροεχολ⌠γιχασ βυσχα σερ προτεγιδο

δε λα δεγραδαχι⌠ν α λα θυε ηα σιδο σοµετιδο

πορ ελ υσο µασιϖο δε αγροθυµιχοσ ψ µονο−

χυλτιϖοσ (Ν〉εζ, 2000).

  

λασ χαραχτερστιχασ δε λασ ηυερτασ αυτοσοστε−

νιβλεσ, δεβε χοµπρενδερσε ελ συελο α παρτιρ

δε λα ιντερρελαχι⌠ν εντρε συσ χιχλοσ ψ λα ϖιδα

θυε εν λ εξιστε, θυε περµιτε λα φερτιλιδαδ

 





συελο ϕυντο χον φαχτορεσ χοµο ελ χλιµα ψ ελ

τιπο δε αγριχυλτυρα δαν χοµο ρεσυλταδο συ

προδυχτιϖιδαδ (Ν〉εζ, 2000).

Οτρο δε λοσ ελεµεντοσ παρα τενερ εν χυεντα δυ−

ραντε λα ιµπλεµενταχι⌠ν εσ ελ υσο δε σεµιλλασ

οργ〈νιχασ, δαδο θυε υνα δε λασ χαραχτερστιχασ

δε λασ χοσεχηασ οργ〈νιχασ εσ ελ ρεσπετο πορ

λοσ προχεσοσ βιολ⌠γιχοσ ψ νατυραλεσ (Σοτο ψ



λασ σεµιλλασ δεβεν ρεσιστιρ λασ χονδιχιονεσ

χλιµ〈τιχασ. Εντρε λασ πλαντασ σε ενχυεντραν

ϖερδυρασ χοµο λα χεβολλα, λα αχελγα, ελ απιο,

λα εσπιναχα, ελ βρ⌠χολι, ελ ναβο; λεγυµβρεσ

ταλεσ χοµο αρϖεϕασ, φριϕολεσ ψ ηαβασ (Πιλλαϕο,

1984); ψ οτρασ εσπεχιεσ, χοµο αϕο, αµαραντο,

χαλνδυλα, ηιερβαβυενα, οργανο, σ〈βιλα, θυι−

νυα, ροµερο, ρυδα ψ τοµιλλο (ϑαρδν Βοτ〈νιχο

δε Μεδελλν, 2015).

Ελ ριεγο δε λοσ χυλτιϖοσ εσ ταµβιν υν φαχτορ

φυνδαµενταλ εν τοδο ελ προχεσο ψ τιενε χοµο

οβϕετιϖο προπορχιοναρ α λασ πλαντασ λα ηυ−



2000, π. 65). Παρα λογραρλο, σε ρεχοµιενδα

ρεαλιζαρλο εν γοτεο, ψα θυε περµιτε υν ριεγο

λοχαλιζαδο τενιενδο εν χυεντα λοσ τιποσ δε

χυλτιϖοσ ψ λασ φασεσ δε χαδα υνο δε εστοσ παρα

πρεϖενιρ ασ λα εϖαποραχι⌠ν ψ ελ δεσπερδιχιο

δε αγυα (Ν〉εζ, 2000).

Εν χυαντο αλ χοντρολ δε λασ πλαγασ ο ενφερ−

µεδαδεσ, λασ ηυερτασ αυτοσοστενιβλεσ βασαδασ

εν πρινχιπιοσ αγροεχολ⌠γιχοσ βυσχαν ελ

εθυιλιβριο εντρε πλαντασ, ανιµαλεσ τιλεσ ψ

 

2012, π. 12), θυε νο περµιτε ελ δοµινιο δε

υνα σολα εσπεχιε δε πλαντα ο ανιµαλ (Αζοτεασ



πυεδε ρεαλιζαρσε χον διφερεντεσ µτοδοσ,

βιεν σεαν διρεχτοσ ο ινδιρεχτοσ. Ρεσπεχτο α

λοσ πριµεροσ, σε ενχυεντραν ελ χοντρολ χον

πρεπαραδοσ νατυραλεσ βασαδοσ εν εξτραχτοσ δε

αλγυνασ πλαντασ χον προπιεδαδεσ ινσεχτιχιδασ

(Ν〉εζ, 2000), εντρε λοσ θυε σε ενχυεντραν

ελ ταβαχο, ελ αϕενϕο ψ λα ορτιγα (Ριθυελµε ψ

Χυχηµαν, σ. φ.).

−

δοσ πρεϖεντιϖοσ, τιενεν εν χυεντα αχχιονεσ

θυε ηαχεν µενοσ συσχεπτιβλε λα πρεσενχια δε

πλαγασ ο ενφερµεδαδεσ; εντρε εστοσ εστ〈ν λα

ελεχχι⌠ν δελ λυγαρ, ελ µανεϕο αδεχυαδο δελ

συελο, λα ασοχιαχι⌠ν εντρε λασ πλαντασ χοµο

λα χαλνδυλα, ελ ταβαχο, ελ αϕο ψ λα ροταχι⌠ν

δε λοσ χυλτιϖοσ (Ν〉εζ, 2000).

Υνα ϖεζ σε τοµαν εν χονσιδεραχι⌠ν λοσ φαχ−

τορεσ µενχιοναδοσ, ψ δε αχυερδο χον ελ 〈ρεα

χον τρανσφορµαχι⌠ν δε χοβερτυρα ϖεγεταλ

ψ δισπονιβλε παρα λα σιεµβρα, σε προπονεν

δοσ φορµασ δε ιµπλεµενταρ ηυερτασ εν λοσ

π〈ραµοσ: ελ µτοδο δε σιεµβρα διρεχτα ψ ελ

δε χοντενεδορεσ.

Ηυερτα εν παρχελασ



υνα φορµα δε χυλτιϖο οργ〈νιχο ιµπλεµενταδο

εν πεθυε〉ασ παρχελασ δε τιερρα παρα απροϖε−

χηαρ λοσ νυτριεντεσ. Ελ προχεδιµιεντο παρα λασ

ηυερτασ αυτοσοστενιβλεσ ινιχια χον συ πλανεα−

χι⌠ν εν υν εσπαχιο δετερµιναδο πλανο ο χον

λα µενορ πενδιεντε ποσιβλε. Ηαψ θυε ρεχορδαρ

θυε, εν χασο δε πενδιεντε, λοσ συρχοσ δεβεν ιρ

περπενδιχυλαρεσ α λα ινχλιναχι⌠ν παρα εϖιταρ

λα πρδιδα δε συελο πορ εσχορρεντα ψ θυε δυ−

ραντε λα ελεχχι⌠ν δε σεµιλλασ οργ〈νιχασ παρα λα

σιεµβρα σε δεβεν χονσιδεραρ χυ〈λεσ δε εστασ

ρεθυιερεν υνα εταπα πρεϖια δε χρεχιµιεντο

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

260

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273



πλανεαδα, σε αρρεγλα ελ τερρενο, παρα λο χυαλ

πριµερο σε ρετιραν χον υνα εσχοβα δε ϕαρδι−

νερα ελ παστο ψ λα µαλεζα θυε νο σερ〈ν τιλεσ

εν ελ προχεσο δελ χυλτιϖο. Ποστεριορµεντε, χον

−



ρεαλιζαρ λοσ συρχοσ νεχεσαριοσ παρα ελ χυλτιϖο

δε λοσ αλιµεντοσ (Ν. Ισαριζα, χοµυνιχαχι⌠ν

περσοναλ, 10 δε αβριλ, 2016).

Χον λα πρεπαραχι⌠ν δε λοσ συρχοσ, λοσ χυλτι−



βυσχαν πλαντασ θυε ϕυντο α οτρασ εϖιτεν λα γε−

νεραχι⌠ν ο προλιφεραχι⌠ν δε πλαγασ. Τενιενδο

εν χυεντα λο αντεριορ, εν λοσ συρχοσ σε ρεαλιζα

λα σιεµβρα διρεχτα ο ελ τρασπλαντε δε λασ σεµι−

λλασ γερµιναδασ. Σε δεβεν χονσιδεραρ οτροσ

φαχτορεσ εν ελ µοµεντο δελ χυλτιϖο, χοµο λα

διστανχια εντρε λοσ συρχοσ, συ προφυνδιδαδ

 



Πορ λτιµο, σε εφεχτα ελ ριεγο παρα προ−

πορχιοναρ ελ αγυα νεχεσαρια θυε αψυδε α λα

γερµιναχι⌠ν ψ αλ χρεχιµιεντο δε λασ πλαντασ



ηα σιδο βιεν ρεαλιζαδο, σε δεβε οβσερϖαρ θυε

λα χαπα βριλλοσα δε αγυα [δεσαπαρεζχα] εντρε

µεδιο ψ τρεσ σεγυνδοσ δεσπυσ δε συσπενδερ



Ηυερτασ εν χοντενεδορεσ

Εντρε λασ ηυερτασ αλτερνατιϖασ θυε σε πυεδεν

χονστρυιρ παρα εϖιταρ τενερ αλγν τιπο δε

ιµπαχτο σοβρε ελ συελο δε φορµα διρεχτα, σε

ενχυεντραν αθυελλασ ρεαλιζαδασ εν διστιντοσ

τιποσ δε ρεχιπιεντεσ. Πορ εϕεµπλο, λα ρευτιλι−

ζαχι⌠ν δε χιερτοσ µατεριαλεσ χοµο λασ χαϕασ

δε µαδερα παρα φρυτασ ψ ϖερδυρασ (ταµβιν

χονοχιδασ χοµο χαϕασ δε εµβαλαϕε δε µα−

δερα παρα φρυτασ ο γυαχαλεσ παρα ηορταλιζασ

φρεσχασ) ο λα χονστρυχχι⌠ν δε χαµασ ελεϖα−



πλαντασ, δεπενδιενδο δε λα προφυνδιδαδ α λα

 

(ϑαρδν Βοτ〈νιχο δε Μεδελλν, 2013).



δελ εσπαχιο δισπονιβλε; αδεµ〈σ, εσ ιµπορ−

ταντε χονταρ χον λασ χονδιχιονεσ αδεχυαδασ

παρα ελ δεσαρρολλο δε λασ πλαντασ, ταλεσ χοµο

λα αβσορχι⌠ν δε λυζ σολαρ, λα πρεϖενχι⌠ν δε

σοβρεχαργα δε αγυα εν λα τιερρα ο εϖιταρ εσ−

ταρ χερχα α λοσ ανιµαλεσ θυε ϖεν εν εστασ συ

αλιµεντο. Εσ δε εσπεχιαλ ατενχι⌠ν λα φορµα

Φιγυρα 1. Αρρεγλο δελ τερρενο παρα

λα σιεµβρα εν π〈ραµο

Φοτο: Ανδρεα ςιλλαµιζαρ (10 δε αβριλ δε 2016)

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

261

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

δε συ υβιχαχι⌠ν, δε ταλ µανερα θυε, υνα ϖεζ

λασ πλαντασ ηαψαν χρεχιδο, λα αρµονα ϖισυαλ

θυε εστασ πρεσεντεν χον συσ διϖερσοσ χολορεσ

ψ φορµασ σεα ατραχτιϖα παρα λοσ ϖισιταντεσ.

Οτρο µατεριαλ υσαδο παρα εστε τιπο δε ηυερ−

τασ σον λασ βοτελλασ δε πλ〈στιχο, θυε υνα ϖεζ

λαϖαδασ ψ χορταδασ σε χονϖιερτεν εν υν λυγαρ

αδεχυαδο παρα ελ χρεχιµιεντο δε λασ πλ〈ντυ−

λασ ο σεµιλλασ, σεγν ελ τιπο δε ηυερτα θυε σε

δεσεε χρεαρ χον ελλασ. Εσ ποσιβλε ενχοντραρ

διϖερσασ φορµασ δε εστα χλασε δε ηυερτασ εν

−

ρα 5. Πορ εϕεµπλο, λασ βοτελλασ δε τρεσ λιτροσ

πυεδεν αρρεγλαρσε δε φορµα ηοριζονταλ, δε

ταλ φορµα θυε εν ελλασ σε πυεδα πονερ µαψορ

χαντιδαδ δε συστρατο ψ σεµιλλασ (Οργανιζαχι⌠ν

δε λασ Ναχιονεσ Υνιδασ παρα λα Αλιµενταχι⌠ν

ψ λα Αγριχυλτυρα [ΦΑΟ], σ. φ.). Οτρα φορµα δε

αδεχυαρ εστασ βοτελλασ δε φορµα ϖερτιχαλ εσ

ρεαλιζαρ υν χορτε πορ λα µιταδ ψ αγρεγαρ ελ

συστρατο, παρα ποδερ χολγαρ. Αλ ποδερ λλεναρ−

σε σολαµεντε λα µιταδ δελ ρεχιπιεντε, µυψ

παρεχιδο α λα χονοχιδα τχνιχα δε βοτελλα εν



ΦΑΟ, σ. φ.).

Φιγυρα 2. Χρεαχι⌠ν δε συρχοσ ψ σιεµβρα δε σεµιλλασ εν ελ τερρενο

Φοτο: Αλεϕανδρα ςερανο (10 δε αβριλ δε 2016)

Φιγυρα 3. Προχεσο δε ριεγο δε λοσ συρχοσ πλανταδοσ

Φοτο: Ανδρεα ςιλλαµιζαρ (10 δε αβριλ δε 2016)

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

262

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

   

περµιτιρ〈 θυε χυεντεν χον λασ χονδιχιονεσ

νεχεσαριασ παρα ελ χρεχιµιεντο δε λασ σεµιλλασ

ο λασ πλ〈ντυλασ; αδεµ〈σ, πυεδεν χονϖερτιρσε

εν υν ατραχτιϖο παρα ελ λυγαρ, δεσδε λα φορµα

δε λασ βοτελλασ, συσ δεχοραχιονεσ ο χ⌠µο εστ〈ν

χολγαδασ, τοδο δεπενδιενδο δε λα ινιχιατιϖα

δε θυιεν λο ρεαλιχε.

   

τενγαν α λα µανο εσ ιγυαλµεντε ϖ〈λιδα, ψ πορ

ελλο σε δεβε πρεγυνταρ α χαδα φαµιλια χον θυ

οτροσ ελεµεντοσ χυενταν, χοµο λλαντασ, χα−

ρρετιλλασ, βοτασ παρα λα λλυϖια, ινχλυσο σι εστ〈ν

δα〉αδασ, ψα θυε σιεµπρε σε πυεδε ρεαλιζαρ

αλγυνα ρεπαραχι⌠ν ο ινχλυσι⌠ν δε µατεριαλ



Φιγυρα 4. Αλτερνατιϖα δε ηυερτα εν γυαχαλεσ υσαδοσ

Νοτα. Εν αµβασ ιµ〈γενεσ σε πυεδεν οβσερϖαρ γυαχαλεσ ρεχυβιερτοσ εν συ ιντεριορ χον υν πλ〈στιχο εν ελ χυαλ σε ηαν αβιερτο

αγυϕεροσ παρα φαχιλιταρ ελ δρεναϕε δελ αγυα. Α χαδα υνο δε εστοσ ρεχιπιεντεσ σε λε αγρεγ⌠ τιερρα αβοναδα χον γαλλιναζα ψ χασχαριλλα

δε αρροζ. Εν λα ιµαγεν δε λα ιζθυιερδα σε οβσερϖα υνα πλαντα δε υχηυϖα ψ λα δε λα δερεχηα πρεσεντα υνα πλανταχι⌠ν δε σεµιλλασ.

Φοτοσ: Ανδρεα ςιλλαµιζαρ (8 δε οχτυβρε δε 2015)

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

263

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

Τυρισµο εν ελ π〈ραµο

Εν Χολοµβια, ελ Μινιστεριο δε Αµβιεντε ψ

−

νοµα Ρεγιοναλ δεβεν ενχαργαρσε, ϕυντο χον

λασ αυτοριδαδεσ δε τυρισµο, δε λα γεστι⌠ν δε

αχτιϖιδαδεσ τυρστιχασ εν 〈ρεασ δε ρεσερϖα ο



Φιγυρα 5. Αλτερνατιϖα δε ηυερτα εν βοτελλασ δε πλ〈στιχο

Νοτα. Α λα ιζθυιερδα σε ενχυεντραν λασ βοτελλασ υβιχαδασ δε φορµα ηοριζονταλ, θυε εν λα παρτε ινφεριορ πρεσενταν αγυϕεροσ παρα



Α λα δερεχηα, χον βοτελλασ χορταδασ πορ λα µιταδ ψ αγυϕεροσ εν λα παρτε ινφεριορ, σε σεµβρ⌠ χιλαντρο. Αµβασ χλασεσ δε ηυερτασ φυερον

υβιχαδασ εν λα παρτε ποστεριορ δε λα ϖιϖιενδα παρα φαχιλιταρ α λασ πλαντασ λα αβσορχι⌠ν δε λυζ σολαρ.

Φοτοσ: Ανδρεα ςιλλαµιζαρ (8 οχτυβρε δε 2015)

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

264

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

δε 1993), λο χυαλ απλιχα παρα ελ εχοσιστεµα

παραµυνο. Σιν εµβαργο, εστα αχτιϖιδαδ δεβε

ρεαλιζαρσε δε φορµα χοντρολαδα ψ αχορδε α λασ

χονδιχιονεσ δελ λυγαρ παρα δαρ χοµο ρεσυλ−

ταδο λα απλιχαχι⌠ν δε φορµασ δε τυρισµο θυε

λογρεν εστε οβϕετιϖο. Πορ ελλο, ελ αγροτυρισµο

ψ ελ εχοτυρισµο σε πλαντεαν χοµο αχτιϖιδαδεσ

αλτερνασ προµοϖιδασ πορ πολτιχασ πβλιχασ

παρα ελ δεσαρρολλο δελ τυρισµο χοµυνιταριο ψ

δε νατυραλεζα εν Χολοµβια εν 2012, µεδιαν−

τε λασ θυε εσ ποσιβλε χυιδαρ λοσ π〈ραµοσ αλ

τιεµπο θυε προπιχιαν λα παρτιχιπαχι⌠ν αχτιϖα

δε λασ χοµυνιδαδεσ θυε λοσ ηαβιταν.

Αγροεχοτυρισµο

Ελ αγροτυρισµο σε πρεσεντα χοµο υνα οπχι⌠ν

µεδιαντε λα χυαλ σε ενχυεντραν νυεϖοσ ρολεσ

εν ελ µυνδο ρυραλ ρελαχιοναδοσ πρινχιπαλ−

µεντε χον λα προδυχχι⌠ν δε λοσ αλιµεντοσ

ψ λα παρτιχιπαχι⌠ν δε οπεραδορεσ λοχαλεσ εν

λα δεµοστραχι⌠ν δε εστασ πρ〈χτιχασ αγρχολασ

Φιγυρα 6. Ρεχιπιεντεσ παρα λα ηυερτα

Nota. A la izquierda se encuentra una carretilla de la familia habitante del páramo de Guargua y Laguna Verde, reutilizada para

σεµβραρ παπα. Α λα δερεχηα, υνα λλαντα ρεχυβιερτα δε πλ〈στιχο εν συ ιντεριορ παρα χοντενερ ελ συστρατο.

Φοτοσ: Ανδρεα ςιλλαµιζαρ (8 δε οχτυβρε δε 2015).

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

265

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

(Ριϖεροσ ψ Βλανχο, 2003). Εστα αχτιϖιδαδ

προµυεϖε λα ϖαλοραχι⌠ν δε λοσ χονοχιµιεντοσ

τραδιχιοναλεσ ψ δε λα χυλτυρα εν λα θυε εστ〈ν

ινµερσοσ εστοσ προχεσοσ προδυχτιϖοσ, χοντεξ−

το θυε δετερµινα λασ φορµασ δε χυλτιϖο δε υν



Εστα τιπολογα δε τυρισµο περµιτε ρελαχιο−

ναρ λοσ τερριτοριοσ ρυραλεσ χον λα αχτιϖιδαδ

τυρστιχα παρα δαρ χοµο ρεσυλταδοσ προδυχτοσ

αλτερνατιϖοσ εν λοσ χυαλεσ σε ινϖολυχρεν λοσ

χονχεπτοσ δε σοστενιβιλιδαδ, παρτιχιπαχι⌠ν

χοµυνιταρια ψ τυρισµο ρεσπονσαβλε, θυε ηαν

  

ΞΞ (Βουλλ⌠ν ψ Βουλλ⌠ν, 2008). Πορ ενδε, ελ

αγροτυρισµο εσ χονχεβιδο χοµο υνα µοδα−

λιδαδ δελ τυρισµο ρυραλ χαραχτεριζαδα πορ λα

ιντεραχχι⌠ν δελ ϖιαϕερο εν λασ αχτιϖιδαδεσ



  −

µρεζ, 2014α, π. 227), εν λα χυαλ εξιστε υνα

χοµβιναχι⌠ν δε ρεχρεαχι⌠ν ψ απρενδιζαϕε δελ

µοδο δε ϖιδα δε λοσ χαµπεσινοσ χον αχτι−

ϖιδαδεσ λοχαλεσ (Βουλλ⌠ν ψ Βουλλ⌠ν, 2008).

Εν Χολοµβια, εστα µοδαλιδαδ δε τυρισµο σε

−

το ρυραλ, λασ χυαλεσ µυεστραν αλ τυριστα λασ

αχτιϖιδαδεσ χοτιδιανασ θυε σε ρεαλιζαν αλλ,

δε µανερα θυε λοσ τυριστασ ρεχολεχταν χαφ,

ορδε〉αν ϖαχασ, αψυδαν εν λα ελαβοραχι⌠ν δε

πανελα, εντρε οτρασ αχτιϖιδαδεσ. Ιγυαλµεντε,

σε ενχυεντραν µοδαλιδαδεσ χοµο λα ηαχιενδα

ηοτελ ψ ελ πεσθυε−παγυε, εν λασ θυε σε ρεαλιζα

εστε τιπο δε τυρισµο (Ραµρεζ, 2014β).

Αδεµ〈σ, οτρα τιπολογα τυρστιχα αλτερνατιϖα

φρεντε α λα χονχεπχι⌠ν τραδιχιοναλ δελ τυρισµο

δε µασασ εσ ελ εχοτυρισµο, χον υνα εστρεχηα

ρελαχι⌠ν δε ιγυαλ φορµα θυε ελ αγροτυρισ−

µο χον ελ χονχεπτο δε σοστενιβιλιδαδ, εν

λα µεδιδα εν θυε σε λλεϖα α χαβο εν εσπαχιοσ

νατυραλεσ χονϖερτιδοσ εν ατραχτιϖοσ πορ συσ

χαραχτερστιχασ (Ραµρεζ, 2014α). Εστα µο−

δαλιδαδ χυµπλε ιγυαλµεντε λα χαραχτερστιχα

δε σερ υν τυρισµο ρεσπονσαβλε πορ µινιµιζαρ

τοδο τιπο δε ιµπαχτο, δε µανερα θυε περµιτε

λα χονσερϖαχι⌠ν δελ εχοσιστεµα ψ βυσχα ελ

δεσαρρολλο εχον⌠µιχο δε λασ ποβλαχιονεσ

εξιστεντεσ εν εστε τερριτοριο µεδιαντε λα ρεα−

λιζαχι⌠ν δε αχτιϖιδαδεσ ταλεσ χοµο χαµινατασ

εχολ⌠γιχασ ο αϖισταµιεντο δε αϖεσ, θυε τιενεν

υν αλτο ενφοθυε εδυχατιϖο (Ραµρεζ, 2014 α

−

ζαδασ, πορ λο γενεραλ, εν παρθυεσ νατυραλεσ,

〈ρεασ προτεγιδασ ψ ρεδεσ δε ρεσερϖα δε λα σο−

χιεδαδ χιϖιλ (Οχηοα, ϑαµεσ ψ Μ〈ρθυεζ, 2013).

   −

βιερνο ναχιοναλ πορ µεδιο δε συσ πλανεσ δε

δεσαρρολλο ψ πλανεσ σεχτοριαλεσ δε τυρισµο.



προµυεϖε ινιχιατιϖασ θυε ρεσπονδαν χονχεπ−

τυαλµεντε αλ δεσαρρολλο δε εστασ αχτιϖιδαδεσ

εν ελ τερριτοριο χολοµβιανο ψ θυε προπενδαν

ηαχια λα ρεσπονσαβιλιδαδ σοχιαλ ψ αµβιενταλ

θυε εν ελλασ σε δεβε τενερ (Μολινα, 2011).

Υνα ϖεζ αβορδαδασ αµβασ τιπολογασ δε τυρισ−

 

διφερενχιασ εντρε λασ αχτιϖιδαδεσ θυε σε λλεϖαν α

χαβο εν χαδα υνα δε εστασ, λα γεστι⌠ν σε ρεαλιζα

βαϕο παρ〈µετροσ σιµιλαρεσ, χοµο λα παρτιχιπα−

χι⌠ν δε λασ χοµυνιδαδεσ ψ λα προµοχι⌠ν δε

λα σοστενιβιλιδαδ, δε µανερα θυε σε προπενδα

α υν εθυιλιβριο σοχιαλ, αµβιενταλ ψ εχον⌠µι−

χο εν λοσ εσπαχιοσ δονδε σε εϕεχυταν. Ασ σε

λογρα λα αρµονιζαχι⌠ν εν υν µισµο λυγαρ δελ

αγροτυρισµο ψ ελ εχοτυρισµο, πορ µεδιο δε

υνα προπυεστα αγροεχοτυρστιχα χον υν ενφοθυε

θυε ϖα µ〈σ αλλ〈 δε πραχτιχαρ υν τυρισµο εν

εσπαχιοσ ρυραλεσ ψ απροϖεχηαρ λοσ εχοσιστεµασ



Εστασ αχτιϖιδαδεσ αγροεχοτυρστιχασ σε χον−

ϖιερτεν εν ατραχτιϖοσ τυρστιχοσ δε χαρ〈χτερ

ηυµανο θυε συµαδοσ α λοσ ατραχτιϖοσ νατυ−



λα φαυνα ψ, εν χονϕυντο, ελ παισαϕε µ〈σ λασ

φαχιλιδαδεσ τυρστιχασ εντενδιδασ χοµο λοσ

σερϖιχιοσ δε αλοϕαµιεντο, αλιµενταχι⌠ν ψ ρε−



περµιτε ελ αχχεσο αλ λυγαρ, χοµο χαµινοσ,

πυερτοσ ψ αεροπυερτοσ (Ασχανιο, 1991) δαν

πασο α λα χρεαχι⌠ν δελ προδυχτο τυρστιχο,

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

266

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

εντενδιδο χοµο ελ χονϕυντο δε ελεµεντοσ

τανγιβλεσ ε ιντανγιβλεσ θυε σε ιντεγραν παρα σα−

τισφαχερ λασ εξπεχτατιϖασ δελ τυριστα. Εντρε λοσ

ιντανγιβλεσ, ϕυεγαν υν παπελ ιµπορταντε

λοσ ασπεχτοσ σοχιαλεσ, εχον⌠µιχοσ ψ πσιχολ⌠−

γιχοσ (Μοριλλο, 2011), θυε πορ µεδιο δελ µαρ−

κετινγ λογραν λα χοµερχιαλιζαχι⌠ν δε διχηοσ

σερϖιχιοσ ψ χοµπρενδεν λα χοµπλεϕιδαδ θυε

ελ προδυχτο τυρστιχο πρεσεντα πορ ελ χαρ〈χτερ

ιντανγιβλε δε λοσ σερϖιχιοσ, λοσ χυαλεσ σε





Πορ ταλ µοτιϖο, λα χοµυνιχαχι⌠ν βοχα α

βοχα αδθυιερε υνα µαψορ ιµπορτανχια εν λα

   

(Βερν, Πεδραϕαλ ψ ςιχυτα, 2015, ππ. 611−

613), ψ λα χονφιαβιλιδαδ θυε γενερεν λασ

οπινιονεσ δε οτροσ χονσυµιδορεσ ινφλυψε

διρεχταµεντε εν ελ φραχασο ο ελ ξιτο δε λασ

ινιχιατιϖασ αγροεχοτυρστιχασ. Εστο χονλλεϖα

λα ιµπορτανχια δε υνα χοµυνιχαχι⌠ν ασερτιϖα

δελ µενσαϕε θυε σε θυιερε µοστραρ πορ παρτε

δε θυιεν λλεϖα α χαβο εστε τιπο δε σερϖιχιοσ.

Πορ ενδε, ελ εχοµενσαϕε δεβε ιρ διριγιδο

νο σολο α λοσ χλιεντεσ, σινο ταµβιν α τοδοσ



παρα ασ ατραερ αλ πβλιχο χον λα χερτεζα δε

ενχοντραρ υν σερϖιχιο θυε ρεαλµεντε χυµπλα

λοσ πρινχιπιοσ αγροεχολ⌠γιχοσ.

Λινεαµιεντοσ

παρα λα ιµπλεµενταχι⌠ν

Α παρτιρ δε λα τεορα εξπυεστα ψ δε λα εξπε−

ριενχια χον λα ιµπλεµενταχι⌠ν δε λοσ δοσ

τιποσ δε ηυερτασ, σε πρεσεντα υνα προπυεστα

παρα λλεϖαρ α χαβο προψεχτοσ χον αχτιϖιδαδεσ

αγροεχοτυρστιχασ εν λοσ π〈ραµοσ, βασαδα εν

πρινχιπιοσ αγροεχολ⌠γιχοσ. Εστοσ λινεαµιεντοσ

εστ〈ν διϖιδιδοσ εν τρεσ πασοσ γενεραλεσ θυε

ρενεν υνα σεριε δε αχτιϖιδαδεσ πορ µεδιο

δελ υσο δε ινστρυµεντοσ δε διαγν⌠στιχο ρυραλ

παρτιχιπατιϖο παρα λογραρ ελ οβϕετιϖο δε χαδα

υνο δε εστοσ πασοσ.

1. . Παρα

χοµενζαρ, εσ νεχεσαριο τενερ εν χυεντα

λα παρτιχιπαχι⌠ν δε λα χοµυνιδαδ λοχαλ,

παρα λο χυαλ σε πλαντεαν λασ σιγυιεντεσ

αχτιϖιδαδεσ:

α) Ρεαλιζαρ υν ρεχονοχιµιεντο δε λα

ποβλαχι⌠ν παρα χονοχερ ελ νµερο

ποτενχιαλ δε φαµιλιασ θυε ποδραν

ϖινχυλαρσε αλ προψεχτο.

β) Χονϖοχαρ α λοσ ηαβιταντεσ παρα δαρ

 

−

χι⌠ν παρα παρτιχιπαρ ψ δεσαρρολλαρλα.

χ) Ρεχολεχταρ ινφορµαχι⌠ν εν χαδα φα−

µιλια σοβρε λοσ σαβερεσ χυλτυραλεσ εν

τορνο α λασ φορµασ δε χυλτιϖο τραδιχιο−

ναλεσ δελ λυγαρ ψ λασ πλαντασ νατιϖασ,

παρα αδαπταρ λα ινιχιατιϖα α λασ χονδι−

χιονεσ δελ π〈ραµο ψ αλ ιντερσ δε χαδα

φαµιλια.

δ) Τενερ εν χυεντα λοσ ιντερεσεσ ψ λασ χα−

ραχτερστιχασ δε χαδα υνα δε λασ φαµιλιασ

παρτιχιπαντεσ, παρα χονοχερ ασ θυ τιπο

δε χυλτιϖοσ ηαν λλεϖαδο α χαβο ψ χυ〈λεσ

ποδραν ρεαλιζαρ.

2.   .

Υνα ϖεζ οβτενιδα λα ινφορµαχι⌠ν σοβρε

λα χοµυνιδαδ, σε ρεαλιζα ελ δισε〉ο δε λασ

ηυερτασ ψ συ ιµπλεµενταχι⌠ν α παρτιρ δε

λοσ πρινχιπιοσ δε λα αγροεχολογα. Εστασ

ηυερτασ πυεδεν τενερ διϖερσασ φορµασ ψ

φυνχιοναλιδαδεσ, θυε ρεσπονδεν α λασ νε−

    

ελ χυαλ σεαν χονστρυιδασ. Εν ελ χασο δελ

π〈ραµο, νο σολο σε βυσχα συ φυνχι⌠ν δε

δεσπενσα δε αλιµεντοσ παρα λοσ λοχαλεσ, σινο

θυε αδεµ〈σ πυεδαν σερ αρτιχυλαδασ α αχτιϖι−

δαδεσ τυρστιχασ χοµο ατραχτιϖοσ. Παρα ελλο,

σε δεβεν ρεαλιζαρ λασ σιγυιεντεσ αχτιϖιδαδεσ:

 −

δα υνα δε λασ ϖιϖιενδασ δε λασ φαµιλιασ

παρτιχιπαντεσ παρα τενερ εν χυεντα λασ

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

267

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

διµενσιονεσ, λασ χονδιχιονεσ αδεχυα−

δασ ψ ελ τιπο δε ηυερτα θυε σε πυεδε

ιµπλεµενταρ.

β) Ρεαλιζαρ υν βοσθυεϕο σεγν λα ινφορ−

µαχι⌠ν δελ πασο αντεριορ, τενιενδο εν

χυεντα λοσ τιποσ δε ηυερτασ εξιστεντεσ ψ

λοσ µατεριαλεσ νεχεσαριοσ (βοτελλασ, εν

γυαχαλεσ, εν χαµα αλτα, ϖερτιχαλεσ ο

εν παρχελασ). Εν εστε πασο εσ νεχεσαριο

ινχλυιρ λασ χαραχτερστιχασ δε λασ πλαντασ

θυε σε ϖαν α χυλτιϖαρ, ελεγιδασ σεγν

λοσ ιντερεσεσ δε χαδα φαµιλια ρεσπεχτο

α λα ηυερτα, βιεν σεαν εσπεχιεσ δε τιπο

χυλιναριο, µεδιχιναλ ο δεχορατιϖο. Εν

ελ βοσθυεϕο ταµβιν σε ινχλυψεν ασ−

πεχτοσ ρεφερεντεσ α λα διστριβυχι⌠ν δε

σεµιλλασ, λοσ µεχανισµοσ δε χοντρολ

βιολ⌠γιχο δε λασ πλαγασ, λοσ χιχλοσ δε

σιεµβρα ψ δε χοσεχηα, λα φυνχιοναλι−

δαδ ψ ελ σιστεµα δε ριεγο, τοδο ελλο

πρεσενταδο χοµο υν σιστεµα θυε λογρε

υνα αρµονα ϖισυαλ χον ελ παισαϕε, παρα

λλαµαρ λα ατενχι⌠ν δε λοσ φορ〈νεοσ.

χ) Ιµπλεµενταρ λα ηυερτα εν χαδα υνα δε

λασ χασασ δε λασ περσονασ παρτιχιπαντεσ.

Σε δεβεν εσταβλεχερ φυνχιονεσ εντρε

λοσ µιεµβροσ δε λα φαµιλια ϖινχυλα−

δοσ αλ προψεχτο παρα ελ προχεσο θυε

σε ρεαλιζα πρεϖιαµεντε ψ δυραντε λα

ελαβοραχι⌠ν δε εστε τιπο δε ηυερτασ,

χοµο λα χονσεχυχι⌠ν ψ αδεχυαχι⌠ν

δε λοσ µατεριαλεσ, λα χονστρυχχι⌠ν δε

λα ηυερτα, λα σιεµβρα δε σεµιλλασ ο

πλ〈ντυλασ, ελ µαντενιµιεντο δε λα

ηυερτα ψ συ χοσεχηα. Παρα ελλο, σε

ρεαλιζα υνα µατριζ θυε χοντενγα ιν−

φορµαχι⌠ν σοβρε θυ σε ηαρ〈, θυιν λο

ηαρ〈 ψ χ⌠µο σε ηαρ〈 εν χαδα υνα δε

λασ φασεσ, παρα φαχιλιταρ ασ ελ χοντρολ

δελ χυµπλιµιεντο δε χαδα υνα δε λασ

αχτιϖιδαδεσ ρελαχιοναδασ χον λα ιµ−

πλεµενταχι⌠ν δε λασ ηυερτασ.

3. Αρτιχυλαχι⌠ν χον ελ τυρισµο −

λαχι⌠ν δε λασ ηυερτασ χον αχτιϖιδαδεσ

τυρστιχασ ρελαχιοναδασ χον ελ αγροτυρισ−

µο ψ ελ εχοτυρισµο εσ ελ λτιµο πασο, δε

ταλ φορµα θυε σε λογρε λα χρεαχι⌠ν δε υν

προδυχτο αγροεχοτυρστιχο εν υν τερριτοριο

χον χαραχτερστιχασ δε π〈ραµο. Εστε πασο

χονσιστε εν λασ σιγυιεντεσ αχτιϖιδαδεσ:

   

τυρστιχοσ δε λα ζονα. Εστοσ πυεδεν

σερ νατυραλεσ ο ηυµανοσ, χοµο λο εσ−

ταβλεχε λα Οργανιζαχι⌠ν Μυνδιαλ δελ

Τυρισµο (ΟΜΤ) παρα λα ρεαλιζαχι⌠ν δελ

ινϖενταριο δε λοσ ρεχυρσοσ ψ ατραχτιϖοσ

τυρστιχοσ (Ναϖαρρο, 2015). Ταµβιν εσ



δε λα εστρυχτυρα ψ δε λα ινφραεστρυχτυρα

τυρστιχα πρεσεντεσ εν ελ λυγαρ.

β) Σελεχχιοναρ λοσ ρεχυρσοσ, λοσ ατραχτι−

ϖοσ, λα εστρυχτυρα ψ λα ινφραεστρυχτυρα

θυε σερ〈ν παρτε δελ προδυχτο αγροεχο−

τυρστιχο. Εντρε λοσ ατραχτιϖοσ σε δεβεν

ινχλυιρ λασ ηυερτασ χονστρυιδασ.

  

διρεχταµεντε χον λασ ηυερτασ ψ συ

φυνχιοναµιεντο, αλ τιεµπο θυε σε

ρεχονοχεν λοσ σερϖιχιοσ αλτερνοσ θυε

χαδα φαµιλια δε λα χοµυνιδαδ εστ〈

ιντερεσαδα εν οφρεχερ, ϖινχυλαδοσ χον

ελ π〈ραµο ψ συσ ατριβυτοσ.

Υνα ϖεζ εσταβλεχιδασ λασ αχτιϖιδαδεσ ψ

λοσ σερϖιχιοσ θυε λα χοµυνιδαδ δεσεα

λλεϖαρ α χαβο, σε ρεαλιζα λα χαραχτερι−

ζαχι⌠ν δε χαδα υνα δε εστοσ, παρα λο

χυαλ σε πλαντεα ελ φορµατο δε µατριζ

χοµο γυα (ϖερ ταβλασ 1 ψ 2).

δ) Χοστεαρ χαδα υνα δε εστασ αχτιϖιδα−

δεσ παρα εσταβλεχερ υν πρεχιο, χονταρ

χον ελεµεντοσ δε αποψο, χοµο λα

σε〉αλιζαχι⌠ν θυε ινδιθυε λα λλεγαδα

αλ λυγαρ ο λοσ µεδιοσ δε τρανσπορτε

   

δε γυιονεσ ιντερπρετατιϖοσ ψ ελ εστα−

βλεχιµιεντο δε λα χαπαχιδαδ δε χαργα

πορ λασ χαραχτερστιχασ θυε πρεσεντα ελ

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

268

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

εχοσιστεµα σον αλγυνασ δε λασ αχτιϖι−

δαδεσ ποστεριορεσ ρεθυεριδασ παρα λα

χρεαχι⌠ν δε υν πορταφολιο χοµπλετο δε

σερϖιχιοσ ψ ελ δεσαρρολλο ρεσπονσαβλε

δελ τυρισµο εν λα ζονα.

 

αχτιϖιδαδεσ πορ ρεαλιζαρ, σε χοµιενζα

χον ελ προχεσο δε διφυσι⌠ν ψ προµο−

χι⌠ν εν µεδιοσ θυε σεαν αχχεσιβλεσ

παρα λα φαµιλια ψ δε λοσ χυαλεσ σε πυεδα

δισπονερ φ〈χιλµεντε, χονοχιενδο λασ

χονδιχιονεσ δε χοµυνιχαχι⌠ν δελ

λυγαρ δονδε ηαβιταν. Φρεντε α εστα σι−

τυαχι⌠ν, λλεϖαρ α χαβο υνα διφυσι⌠ν δε

φορµα χονϕυντα φαχιλιταρα α λα χοµυ−

νιδαδ ελ προχεσο δε δαρσε α χονοχερ.

Εσ ποσιβλε χονταρ χον ελ αποψο δε λοσ

ϕ⌠ϖενεσ θυε τενγαν αχχεσο α Ιντερνετ



λασ χαβεχερασ µυνιχιπαλεσ.

Αλ ινιχιο δε εστε προχεσο σε ρεθυιερε

δε χονστανχια παρα µοτιϖαρ λα ϖισιτα

δε τυριστασ ποτενχιαλεσ αλ τερριτοριο, δε

ταλ φορµα θυε εν υν µτοδο ποστεριορ

δε προµοχι⌠ν χοµο ελ ϖοζ α ϖοζ, ψ

α παρτιρ δε ινχεντιϖαρ α λοσ ϖισιταντεσ α

χοµπαρτιρ φοτοσ ο ϖιδεοσ εν ρεδεσ σο−

χιαλεσ µενχιονανδο συ σατισφαχχι⌠ν

φρεντε α λασ χονδιχιονεσ δελ λυγαρ, συσ

αχτιϖιδαδεσ ψ λα ατενχι⌠ν πορ παρτε δε



χονοχιµιεντο δε εστα αλτερνατιϖα δε

τυρισµο, αλ τιεµπο θυε σε ρεαλιζα λα

ρετροαλιµενταχι⌠ν δελ σερϖιχιο παρα

συ µεϕορα.

   

ασοχιαρ χον πρεσταδορεσ δε σερϖιχιοσ

τυρστιχοσ θυε ψα σε ενχυεντρεν οπε−

ρανδο εν εστασ ζονασ δε π〈ραµο, δε ταλ

φορµα θυε σε χονϖιερταν εν υν αποψο

εν ελ προχεσο δε διφυσι⌠ν δε εστε προ−

δυχτο αγροεχοτυρστιχο. Εσ ιµπορταντε

δετερµιναρ ελ τιπο δε τυριστα θυε λα

χοµυνιδαδ δεσεα θυε λλεγυε ηαστα ελ

τερριτοριο, παρα ενφοχαρ ασ ελ προχεσο

Ταβλα 1. Ταβλα δε αχτιϖιδαδεσ ψ σερϖιχιοσ θυε σε πυεδεν οφρεχερ εν ελ π〈ραµο

Αχτιϖιδαδεσ ψ/ο σερϖιχιοσ

 

τραδιχιοναλεσ χον φυνδαµεντοσ αγροεχολ⌠γιχοσ.

 

δε λοσ ρελατοσ προϖενιεντεσ δε λοσ χαµπεσινοσ.

 

δε λα νατυραλεζα α παρτιρ δε χαµινατασ γυιαδασ

πορ λοσ ηαβιταντεσ.

 

εν λα ηυερτα ιµπλεµενταδα.

 

τραδιχιοναλεσ χον προδυχτοσ δε λασ

ηυερτασ, παρα προµοϖερ λα αλιµεντα−

χι⌠ν οργ〈νιχα ψ λοχαλ.

 

 

π〈ραµο.

 

πλαντασ νατιϖασ, χοµο φραιλεϕονεσ.

Νοτα: Ελαβοραχι⌠ν προπια.

Ταβλα 2. Ταβλα δε χαραχτεριζαχι⌠ν δε αχτιϖιδαδεσ ψ σερϖιχιοσ θυε σε πυεδεν οφρεχερ εν ελ π〈ραµο

Αχτιϖιδαδ

ψ/ο σερϖιχιο ↵Θυιν? ↵Χ⌠µο? ↵∆⌠νδε?

Χριτεριοσ παρα τενερ εν χυεντα σοβρε λοσ τυριστασ (ρεστριχχι⌠ν δε

εδαδεσ εν χασο δε εξιστιρ αλγυνα χονδιχι⌠ν φσιχα θυε ρεστρινϕα

συ παρτιχιπαχι⌠ν, δεσχριπχι⌠ν δελ χοµπορταµιεντο εν ελ λυγαρ)

Νοτα: Ελαβοραχι⌠ν προπια.

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

269

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

δε προµοχι⌠ν ηαχια εστασ περσονασ;

ταµβιν εσ χλαϖε τρασµιτιρ ελ µενσαϕε

δε υν τυρισµο παρα λα χονσερϖαχι⌠ν,

λα πρεσερϖαχι⌠ν ψ λα ενσε〉ανζα δε

ασπεχτοσ αµβιενταλεσ ψ χυλτυραλεσ.

 

εν λοσ χυαλεσ εξισταν δεβιλιδαδεσ ψ θυε

ρεθυιεραν προχεσοσ δε αποψο παρα λα

χαπαχιταχι⌠ν εν τεµασ ρελαχιοναδοσ

χον ελ τυρισµο, χοµο γυιανζα τυρσ−

τιχα, χαµινατασ εχοτυρστιχασ, υσο δε

ηερραµιεντασ τεχνολ⌠γιχασ ψ δε διφυ−

σι⌠ν, βυενασ πρ〈χτιχασ εν τυρισµο ψ

 

χαπαχιδαδ δε χαργα, εντρε οτροσ, χον ελ



α λοσ πρινχιπιοσ δελ αγροεχοτυρισµο,

µινιµιζανδο λοσ ιµπαχτοσ δε εστα

αχτιϖιδαδ ψ χορριγιενδο λασ φαλενχιασ

θυε πρεσεντε. Αδεµ〈σ, εσ ιµπορταντε

σαβερ θυιν πυεδε βρινδαρ εστε τιπο

δε αποψο ψ χρεαρ ρεδεσ δε χονταχτοσ.

Χονχλυσιονεσ ψ ρεχοµενδαχιονεσ

Ελ π〈ραµο πρεσεντα υν χονϕυντο δε χαραχτερσ−

τιχασ εσπεχιαλεσ θυε περµιτεν προχεσοσ νατυ−

ραλεσ νιχοσ, χοµο λα ρεγυλαχι⌠ν δελ ρεχυρσο

ηδριχο. Εν ελλοσ ηαβιταν διστιντασ εσπεχιεσ

ανιµαλεσ ψ ϖεγεταλεσ θυε σοβρεϖιϖεν αντε

λασ διφχιλεσ χονδιχιονεσ δαδασ πορ ελ χλιµα,

λα πρεσι⌠ν, λα ραδιαχι⌠ν, εντρε οτροσ φαχτορεσ.

Σιν εµβαργο, εστοσ σερεσ χονϖιϖεν αλ µισµο

τιεµπο χον ποβλαχιονεσ ηυµανασ θυε σε ηαν

ασενταδο εν εστοσ εχοσιστεµασ ψ ηαν προχυρα−

δο λα συπερϖιϖενχια δεσαρρολλανδο αχτιϖιδαδεσ

χοµο λα γαναδερα ψ λα αγριχυλτυρα.

Αντε λοσ ριεσγοσ θυε εστασ ψ οτρασ αχτιϖιδαδεσ

µυεστραν παρα ελ εθυιλιβριο νατυραλ, σε ηα

χρεαδο υν µαρχο νορµατιϖο παρα προτεγερλο ψ

χονσερϖαρλο; νο οβσταντε, ελ ιντερσ πορ λογραρ



Πορ εστα ραζ⌠ν, εσ νεχεσαριο εσταβλεχερ αλτερ−

νατιϖασ θυε προπενδαν α λογραρ υν αχυερδο

εντρε ελ ιντερσ πορ µαντενερ ελ εθυιλιβριο

νατυραλ ψ λα σιτυαχι⌠ν δε λοσ ηαβιταντεσ.



 

αγροεχοτυρστιχοσ λογρα χονϖερτιρσε εν υνα

φορµα νο εξχλυψεντε ηαχια λα ποβλαχι⌠ν λοχαλ

φρεντε α λα χονσερϖαχι⌠ν δε εστασ 〈ρεασ. Εστο

εσ ποσιβλε α παρτιρ δε υν χονϕυντο δε λινεα−

µιεντοσ θυε χοµιενζαν πορ λα παρτιχιπαχι⌠ν

ψ ελ ινϖολυχραµιεντο δε λα ποβλαχι⌠ν εν εστασ

ινιχιατιϖασ, σεγυιδοσ δε λα ιµπλεµενταχι⌠ν δε



ελ τυρισµο δεσδε λα τιπολογα δελ αγροεχοτυ−

ρισµο ψ λασ αχτιϖιδαδεσ ρελαχιοναδασ χον εστε,

δε ταλ φορµα θυε σε χρεε υν προδυχτο τυρστιχο

βαϕο λοσ πρινχιπιοσ δε λα αγροεχολογα.

Ρεσπεχτο α εστε λτιµο πυντο, ρελαχιοναδο

χον λα αχτιϖιδαδ δε προµοχι⌠ν, σε πρεσεντα

υν γραδο δε χοµπλεϕιδαδ πορ λασ χονδιχιονεσ

δελ αχχεσο α Ιντερνετ. Σε πλαντεα λα ποσιβι−



δε υνα ασοχιαχι⌠ν χον εντιδαδεσ δε µαψορ

ρεχονοχιµιεντο, ϖινχυλανδο λα ινφορµαχι⌠ν

δελ προδυχτο τυρστιχο α συσ σιτιοσ ωεβ. Ο,

πορ οτρο λαδο, λασ διστιντασ φαµιλιασ θυε σεαν

παρτε δε εστε προψεχτο πυεδεν χονφορµαρ

υν σιτιο ωεβ δονδε ινφορµεν α λασ περσονασ

ιντερεσαδασ σοβρε λοσ π〈ραµοσ θυε τιενε εστα

ινιχιατιϖα, αχερχα δε θυινεσ ϖιϖεν αλλ, θυ

αχτιϖιδαδεσ σε οφρεχεν, χ⌠µο λλεγαρ, εντρε



δε φαχιλιταρ λα βσθυεδα δε ινφορµαχι⌠ν θυε

περµιτα ελ σοστενιµιεντο δε εστοσ προψεχτοσ

ψ συ περδυραβιλιδαδ.

Αηορα βιεν, νο σε πυεδε πενσαρ εν λογραρ χον

ξιτο εστε τιπο δε ινιχιατιϖασ σιν ελ αποψο δελ

σεχτορ πβλιχο, εσπεχιαλµεντε δε αθυελλασ

εντιδαδεσ ενχαργαδασ δε λα προτεχχι⌠ν δε εστε

εχοσιστεµα, ψα θυε σον λασ θυε πυεδεν βρινδαρ

αχοµπα〉αµιεντο εν εστοσ προψεχτοσ παρα λασ

ποβλαχιονεσ θυε ηαβιταν εστοσ τερριτοριοσ, ασ

χοµο ϖελαρ πορ ελ µανεϕο ρεσπονσαβλε δε εστε

τιπο δε αχτιϖιδαδεσ. Πορ ενδε, σε ρεχοµιενδα

λα αρτιχυλαχι⌠ν δε λα χοµυνιδαδ χον διχηοσ

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

270

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273



φορταλεχερ λα γεστι⌠ν δε προγραµασ θυε ρε−

λαχιοναν ελ αγροεχοτυρισµο χοµο µεδιο δε

χονσερϖαχι⌠ν δε λα νατυραλεζα ψ ελ βιενεσταρ



περσονασ δε τοδασ λασ εδαδεσ πορ µεδιο δε

λασ εσχυελασ ρυραλεσ, ϕυντασ δε αχχι⌠ν χοµυ−

ναλ, ασοχιαχιονεσ χοµυνιταριασ, ινστιτυχιονεσ

εδυχατιϖασ παρα ϕ⌠ϖενεσ ψ δεµ〈σ εσπαχιοσ εν

−

βιλιδαδ. Χον ελ χαρ〈χτερ χολαβορατιϖο δε εστασ

ινιχιατιϖασ σερ〈 ποσιβλε λογραρ, πορ παρτε δε

λασ διστιντασ οργανιζαχιονεσ ρελαχιοναδασ χον

εστα τεµ〈τιχα ψ εντρε λοσ πασεσ δονδε εξισταν

π〈ραµοσ θυε πρεσεντεν εστε τιπο δε ινχονϖε−

νιεντεσ, ελ ρεχονοχιµιεντο δε Χολοµβια χοµο

υν πασ θυε ιµπυλσα αχτιϖιδαδεσ αγροεχοτυ−

ρστιχασ σ⌠λιδασ εστρυχτυραλµεντε, ψ θυε λα

ρεαλιζαχι⌠ν δε εστοσ προψεχτοσ σεα ϖιαβλε.

Ρεφερενχιασ βιβλιογρ〈φιχασ

Αλχαλδα Μαψορ δε Βογοτ〈. (10 δε οχτυβρε δε

2014). Χον ηυερτασ αυτοσοστενιβλεσ Υσαθυν σε

συµα αλ ∆α Μυνδιαλ δε λα Αλιµενταχι⌠ν. Ρεχυ−



  

  

νατυραλεζα, ασεγυραρ λα σοβερανα αλιµενταρια ψ

εµποδεραρ αλ χαµπεσινο. Ελ Οτρο ∆ερεχηο, 42,

165−202. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ΥΦµ9δΒ

Αλτιερι, Μ. (2001). Αγροεχολογα, πρινχιπιοσ ψ

εστρατεγιασ παρα δισε〉αρ σιστεµασ αγραριοσ συσ−

τενταβλεσ. Εν Σ. Σαρανδ⌠ν (Εδ.), Αγροεχολογα:

ελ χαµινο ηαχια υνα αγριχυλτυρα συστενταβλε

(ππ. 27−34). Βυενοσ Αιρεσ: Εδιχιονεσ Χιεντφιχασ

Αµεριχανασ.

Ανγε, Χ., Χαστα〉ο, Χ., Αρϕονα, Φ., Ροδργυεζ, ϑ.



γεστι⌠ν δε λοσ π〈ραµοσ δε Χολοµβια. Εν Χονγρεσο

Μυνδιαλ δε Π〈ραµοσ. Τοµο ΙΙ (ππ. 1094−1185).

Βογοτ〈, ∆. Χ

Αρταραζ, Μ. (2002). Τεορα δε λασ τρεσ διµενσιονεσ

δε δεσαρρολλο. Εχοσιστεµασ, 11(2). Ρεχυπεραδο δε

γοο.γλ/εϑΜζ3Η

Ασχανιο, Α. (1991). Τυρισµο χοµο σιστεµα δε

σερϖιχιοσ: σοπορτεσ φσιχοσ ψ εστρατεγιασ. Παπερσ δε

Τυρισµε, 6, 35−50. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ςιΘ5ιΠ

Μανυαλ δε

αγριχυλτυρα υρβανα

παρα λα Εϖολυχι⌠ν. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/µ1γπ2σ

Βερµεϕο, Ρ. (2005). Λα γραν τρανσιχι⌠ν ηαχια λα

σοστενιβιλιδαδ. Πρινχιπιοσ ψ εστρατεγιασ δε εχονο−

µα σοστενιβλε

Βερν, Χ., Πεδραϕαλ, Μ. ψ ςιχυτα, Α. (2015). Ελ

βοχα−οδο ονλινε χοµο ηερραµιεντα παρα λα γεσ−

τι⌠ν ηοτελερα. Εστυδιοσ ψ Περσπεχτιϖασ εν Τυρισµο,

24(3), 591−608. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/γωΦχφΝ

Πλανιφιχαχι⌠ν

τερριτοριαλ ψ χοµερχιαλιζαχι⌠ν τυρστιχα. Χαστελλ⌠,

Εσπα〉α: Υνιϖερσιτατ ϑαυµε.

   Τυρισµο ρυ−

ραλ, υν ενφοθυε γλοβαλ. Μξιχο, ∆. Φ.: Εδιτοριαλ

Τριλλασ Σ. Α.

Χαλοµαρδε, ϑ. ς. (2000). Μαρκετινγ εχολ⌠γιχο.

Μαδριδ: Πιρ〈µιδε.

Χαστα〉ο, Χ. (Εδ.). (2002). Π〈ραµοσ ψ εχοσιστεµασ

αλτο−ανδινοσ δε Χολοµβια εν χονδιχι⌠ν ΗοτΣποτ

& Γλοβαλ Χλιµατιχ Τενσορ. Βογοτ〈, ∆. Χ.: Ινστιτυτο

δε Ηιδρολογα, Μετεορολογα ψ Εστυδιοσ Αµβιεν−

ταλεσ (Ι∆ΕΑΜ).

Ριθυελµε, Η. ψ Χυχηµαν, Η. Α. (σ. φ.). Μανεϕο δε

πλαγασ ψ ενφερµεδαδεσ. Μοντεϖιδεο: Χεντρο

−

γυαψ (ΧΕΑ∆Υ). Ρεχυπεραδο δε ηττπ://ωωω.χεαδυ.

οργ.υψ/πλαγασ.ητµ

Χηαπαρρο, Α. (2014). Σοστενιβιλιδαδ δε λα εχο−

νοµα χαµπεσινα εν ελ προχεσο Μερχαδοσ Χαµ−

πεσινοσ (Χολοµβια). Βογοτ〈, ∆. Χ.: Υνιµινυτο.

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

271

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

Χονγρεσο δε Χολοµβια. (22 δε διχιεµβρε δε 1993).

Ley 99 de 1993. Por la cual se crea el Ministerio

δελ Μεδιο Αµβιεντε, σε ρεορδενα ελ σεχτορ πβλιχο

ενχαργαδο δε λα γεστι⌠ν ψ χονσερϖαχι⌠ν δελ µεδιο

αµβιεντε ψ λοσ ρεχυρσοσ νατυραλεσ ρενοϖαβλεσ, σε

οργανιζα ελ Σιστεµα Ναχιοναλ Αµβιενταλ, ΣΙΝΑ, ψ

σε διχταν οτρασ δισποσιχιονεσ. ∆ιαριο Οφιχιαλ, ν.ο

41.146 δελ 22 δε διχιεµβρε δε 1993. Ρεχυπεραδα

δε γοο.γλ/τΕΒθνρ

Cortés-Duque, J. y Sarmiento, C. (Eds.). (2013).

ςισι⌠ν σοχιοεχοσιστµιχα δε λοσ π〈ραµοσ ψ λα αλ−

τα µοντα〉α χολοµβιανα: µεµοριασ δελ προχεσο

δε δεφινιχι⌠ν δε χριτεριοσ παρα λα δελιµιταχι⌠ν δε

π〈ραµοσ. Βογοτ〈, ∆. Χ.: Ινστιτυτο δε Ινϖεστιγαχι⌠ν

δε Ρεχυρσοσ Βιολ⌠γιχοσ Αλεξανδερ ϖον Ηυµβολδτ

(ΙΑςΗ). Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ι2ΗΗηϑ

Χυλλαρ, Μ. ψ Σεϖιλλα, Ε. (2009). Απορτανδο α λα

χονστρυχχι⌠ν δε λα σοβερανα αλιµενταρια δεσδε

λα αγροεχολογα. Εχολογα Πολτιχα, 38, 43−51.

Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ΨχΖΣΦβ

Ευσχ〈τεγυι, Χ. ψ Χεβαλλοσ, ϑ. (2001). Ρετροχεσο

γλαχιαρ εν ελ ϖολχ〈ν νεϖαδο Σαντα Ισαβελ ψ συ ρελα−

χι⌠ν χον ελ χοµπορταµιεντο χλιµ〈τιχο (χορδιλλερα

Χεντραλ, Χολοµβια). Εν Χ. Ανγε, Χ. Χαστα〉ο, Φ.

Arjona, J. Rodríguez y C. Durán (Eds.), Χονγρε−

σο Μυνδιαλ δε Π〈ραµοσ. Τοµο Ι (ππ. 144−165).

Βογοτ〈, ∆. Χ.: Gente Nueva Editorial. Recuperado

δε γοο.γλ/Χϖπγ6ς

Gallardo, N. (2012). Λα αγροεχολογα δεσδε λασ

ηυερτασ εσχολαρεσ υρβανασ (Τεσισ δε µαεστρα).

Υνιϖερσιδαδ Ιντερναχιοναλ δε Ανδαλυχα, Εσπα〉α.

Gliessman, S. (2002). Αγροεχολογα: προχεσοσ

εχολ⌠γιχοσ εν αγριχυλτυρα σοστενιβλε. Τυρριαλβα,

Χοστα Ριχα: ΛΙΤΟΧΑΤ  ΧΑΤΙΕ.

González, R. (2003). Ηυερτα χασερα, µανυαλ δε

ηιδροπονα ποπυλαρ. Σαν ϑοσ, Χοστα Ριχα: Εδι−

torial Universidad Estatal a Distancia (ΕΥΝΕ∆).

Gutiérrez, E. (2013). Σιστεµα παρα λα ελαβοραχι⌠ν

δε ηυερτασ υρβανασ χοµο αυτοαβαστεχιµιεντο

αλιµεντιχιο εν λοσ ηογαρεσ ϖυλνεραβλεσ (Τραβαϕο

δε γραδο). Υνιϖερσιδαδ ΙΧΕΣΙ, Σαντιαγο δε Χαλι,

Χολοµβια.

Guzmán, G. y Morales, J. (2012). Agroecología

ψ αγριχυλτυρα εχολ⌠γιχα. Απορτεσ ψ σινεργια παρα

ινχρεµενταρ λα συστενταβιλιδαδ αγραρια. Αγροεχο−

λογα, 6, 55−62. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ΣΡΩ2ρδ

Guzmán, P. (2001). Dimensión jurídica y eco−

ν⌠µιχα παρα λα ιµπλεµενταχι⌠ν δε πολτιχασ δε

χονσερϖαχι⌠ν εν λοσ π〈ραµοσ. Εν Χ. Ανγε, Χ.

Castaño, F. Arjona, J. Rodríguez y C. Durán

(Εδσ.), Χονγρεσο Μυνδιαλ δε Π〈ραµοσ. Τοµο ΙΙ

(pp. 931-960). Bogotá: Gente Nueva Editorial.

Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/Χϖπγ6ς

Hofstede, R. (2001). Los páramos andinos: su

διϖερσιδαδ, συσ ηαβιταντεσ, συσ προβλεµασ ψ συσ

περσπεχτιϖασ. Εν Χ. Ανγε, Χ. Χαστα〉ο, Φ. Αρϕονα,

J. Rodríguez y C. Durán (Eds.), Χονγρεσο Μυνδιαλ

δε Π〈ραµοσ. Τοµο ΙΙ (ππ. 1062−1089). Βογοτ〈, ∆.

Χ.: Gente Nueva Editorial. Recuperado de goo.

γλ/Χϖπγ6ς

Ηοφστεδε, Ρ., Σεγαρρα, Π. ψ Μενα, Π. (2003). Λοσ

π〈ραµοσ δελ µυνδο. Θυιτο: Προψεχτο Ατλασ Μυν−

διαλ δε λοσ Π〈ραµοσ. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ΘΦΞαζφ

Ηοφστεδε, Ρ., ς〈σχονεζ, Σ. ψ Χερρα, Μ. (2015).

ςιϖιρ εν λοσ π〈ραµοσ. Περχεπχιονεσ, ϖυλνερα−

βιλιδαδεσ, χαπαχιδαδεσ ψ γοβερνανζα αντε ελ

χαµβιο χλιµ〈τιχο. Θυιτο: ΥΙΧΝ. Ρεχυπεραδο δε

γοο.γλ/ΛΩ4ϖψι

Ινστιτυτο δε Ινϖεστιγαχι⌠ν δε Ρεχυρσοσ Βιολ⌠γιχοσ

Αλεξανδερ ϖον Ηυµβολδτ [ΙΑϖΗ]. (2007). Ατλασ δε

π〈ραµοσ δε Χολοµβια. Βογοτ〈, ∆. Χ.: ΙΑςΗ.

Ινστιτυτο δε Ινϖεστιγαχι⌠ν δε Ρεχυρσοσ Βιολ⌠γιχοσ

Αλεξανδερ ϖον Ηυµβολδτ [ΙΑϖΗ]. (2011). Ελ γραν

λιβρο δε λοσ π〈ραµοσ. Βογοτ〈, ∆. Χ.: Προψεχτο

Π〈ραµο Ανδινο.

ϑαρδν Βοτ〈νιχο δε Μεδελλν. (2013). Αγριχυλτυρα

υρβανα: χονστρυψαµοσ ϕυντοσ νυεστροσ ηυερτοσ.

Μεδελλν: Φονδο Εδιτοριαλ ϑαρδν Βοτ〈νιχο δε

Μεδελλν ψ Ροταρψ.

Alejandra Estefanía Verano Jiménez, Andrea Viviana Villamizar González

y

SOCIEDAD

272

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

ϑαρδν Βοτ〈νιχο δε Μεδελλν. (2015). Σαβερεσ ψ

σαβορεσ. Μεδελλν: Φονδο Εδιτοριαλ ϑαρδν Βοτ〈−

νιχο δε Μεδελλν ψ Ροταρψ.

Jiménez, L. (2013). Εχοτυρισµο: οφερτα ψ δεσα−

ρρολλο σιστµιχο ρεγιοναλ (2.α εδ.). Βογοτ〈, ∆. Χ.:

ΕΧΟΕ Εδιχιονεσ.

Landon-Lane, C. (2005). Λοσ µεδιοσ δε ϖιδα

χρεχεν εν λοσ ηυερτοσ: διϖερσιφιχαχι⌠ν δε λοσ ιν−

γρεσοσ ρυραλεσ µεδιαντε λοσ ηυερτοσ φαµιλιαρεσ.

Ροµα: Οργανιζαχι⌠ν δε λασ Ναχιονεσ Υνιδασ παρα

λα Αγριχυλτυρα ψ λα Αλιµενταχι⌠ν (ΦΑΟ).

León, O., Jiménez, D. y Marín, C. (2015). Mar−

χο χονχεπτυαλ παρα λα ιδεντιφιχαχι⌠ν δε λα ζονα

δε τρανσιχι⌠ν εντρε βοσθυε αλτοανδινο ψ π〈ραµο.

En C. Sarmiento y O. León (Eds.), Τρανσιχι⌠ν

βοσθυε−π〈ραµο. Βασεσ χονχεπτυαλεσ ψ µτοδοσ

παρα συ ιδεντιφιχαχι⌠ν εν λοσ Ανδεσ χολοµβιανοσ

(ππ.13−63). Βογοτ〈, ∆. Χ.: ΙΑϖΗ.

León, T. (2009). Desafíos de una ciencia ambiental

εν χονστρυχχι⌠ν. Αγροεχολογα, 4, 7−17. Ρεχυπε−

ραδο δε γοο.γλ/ΕγΗΓΦδ

Μνδεζ, Χ. (1995). Μετοδολογα: γυα παρα

ελαβοραρ δισε〉οσ δε ινϖεστιγαχι⌠ν εν χιενχιασ

εχον⌠µιχασ, χονταβλεσ ψ αδµινιστρατιϖασ (2.α εδ.).

Βογοτ〈, ∆. Χ.: McGraw-Hill.

Μνδεζ, ϑ. (2003). Γυα παρα λα ινσταλαχι⌠ν ψ

µανεϕο δε λα ηυερτα. Βογοτ〈, ∆.Χ.: Χονϖενιο

Ανδρσ Βελλο.

Μολινα, Χ. (2011). Εχοτυρισµο εν Χολοµβια: υνα

ρεσπυεστα α νυεστρα ινϖαλυαβλε ριθυεζα νατυραλ.

ΤΥΡψ∆Ε Σ. Τυρισµο ψ ∆εσαρρολλο Λοχαλ, 4(10).

Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/9γθΡΚΥ

Monasterio, M. y Molinillo, M. (2001). La inte−

γραχι⌠ν δελ δεσαρρολλο αγρχολα ψ λα χονσερϖαχι⌠ν

δε 〈ρεασ φρ〈γιλεσ εν λοσ π〈ραµοσ δε λα χορδιλλερα δε

Μριδα, ςενεζυελα. Εν Χ. Ανγε, Χ. Χαστα〉ο, Φ.

Arjona, J. Rodríguez y C. Durán (Eds.), Χονγρε−

σο Μυνδιαλ δε Π〈ραµοσ. Τοµο ΙΙ (ππ. 734−749).

Bogotá: Gente Nueva Editorial. Recuperado de

γοο.γλ/Χϖπγ6ς

Μοριλλο, Μ. (2011). Τυρισµο ψ προδυχτο τυρστιχο.

Εϖολυχι⌠ν, χονχεπτοσ, χοµπονεντεσ ψ χλασιφιχα−

χι⌠ν. ςισι⌠ν Γερενχιαλ, 1, 135−158. Ρεχυπεραδο

δε γοο.γλ/7ζΞΠΡ∆

Navarro, D. (2015). Recursos turísticos y atracti−

ϖοσ τυρστιχοσ: χοντεξτυαλιζαχι⌠ν, χλασιφιχαχι⌠ν ψ

ϖαλοραχι⌠ν. Χυαδερνοσ δε Τυρισµο, 35, 335−357.

∆ΟΙ: 10.6018/τυρισµο.35.221641

Ν〉εζ, Μ. (2000). Μανυαλ δε τχνιχασ αγροεχο−

λ⌠γιχασ (Σεριε Μανυαλεσ δε Εδυχαχι⌠ν ψ Χα−

παχιταχι⌠ν Αµβιενταλ). Μξιχο, ∆. Φ.: ΠΝΥ ΜΑ.

Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/φζΕςαω

Ochoa, F., James, J. y Márquez, G. (2013). Visión

χοµυνιταρια δε λοσ βενεφιχιοσ δεριϖαδοσ δελ εχοτυ−

ρισµο εν ελ Παρθυε Ναχιοναλ Νατυραλ Αµαχαψαχυ

(Αµαζονασ, Χολοµβια). Γεστι⌠ν ψ Αµβιεντε, 16(1),

17−32. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ξΦε6γ4

Οργανιζαχι⌠ν δε λασ Ναχιονεσ Υνιδασ παρα λα Αλι−

µενταχι⌠ν ψ λα Αγριχυλτυρα (ΦΑΟ). (σ. φ.). Πρ〈χτιχασ

παρα λα προδυχχι⌠ν δε ηυερτοσ φαµιλιαρεσ υρβανοσ.

Ηονδυρασ: ΦΑΟ.

Ottmann, G. y Sevilla, E. (2005). Αγροεχολογα ψ

σοχιολογα ηιστ⌠ριχα δεσδε Λατινοαµριχα. Μον−

τερα: Υνιϖερσιδαδ δε Χ⌠ρδοβα.

Palomino, G. (2010). Εχολογα δε λοσ π〈ραµοσ

τροπιχαλεσ: τεξτο σοβρε λα ιµπορτανχια εχολ⌠γιχα

δε λοσ π〈ραµοσ εν Χολοµβια. Ιβαγυ: Υνιϖερσι−

δαδ δελ Τολιµα.

Πιλλαϕο, Φ. (1984). Λα ηυερτα αγρχολα φαµιλιαρ.

Quito: Unidad de Documentación e Información

Τχνιχα Αγροπεχυαρια (ΙΝΙΑΠ).

Πρεσιδενχια δε λα Ρεπβλιχα δε Χολοµβια. (20

de septiembre de 2007). Decreto 3600 de 2007.

[Χον φυερζα δε λεψ]. Πορ ελ χυαλ σε ρεγλαµενταν λασ

disposiciones de las Leyes 99 de 1993 y 388 de

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

y

SOCIEDAD

273

Rev. Turismo y Sociedad, v ol. XXI, julio -dici embre 2017, pp. 253-273

1997 ρελατιϖασ α λασ δετερµιναντεσ δε ορδεναµιεν−

το δελ συελο ρυραλ ψ αλ δεσαρρολλο δε αχτυαχιονεσ

υρβανστιχασ δε παρχελαχι⌠ν ψ εδιφιχαχι⌠ν εν εστε

τιπο δε συελο, ψ σε αδοπταν οτρασ δισποσιχιονεσ.

∆ιαριο Οφιχιαλ, ν.ο 46.757.

Πρεσιδενχια δε λα Ρεπβλιχα δε Χολοµβια. (1.ο δε

julio de 2010). Decreto 2372 de 2010. [Con fuerza

de ley]. Por el cual se reglamentan el Decreto-ley

2811 de 1974, la Ley 99 de 1993, la Ley 165 de

1994 y el Decreto-ley 216 de 2003, en relación

con el Sistema Nacional de Áreas Protegidas, las

χατεγορασ δε µανεϕο θυε λο χονφορµαν ψ σε διχταν

οτρασ δισποσιχιονεσ. ∆ιαριο Οφιχιαλ, ν.ο 47757.

Ραµρεζ, Ε. (2014α). Αγροεχοτυρισµο: απορτεσ

παρα ελ δεσαρρολλο δε υνα τιπολογα τυρστιχα εν ελ

χοντεξτο λατινοαµεριχανο. Τυρισµο ψ Σοχιεδαδ,

Ξς, 223−236. ∆ΟΙ: 10.18601/01207555.ν15.13

Ραµρεζ, ϑ. (2014β). Ελ τυρισµο εν ελ δεσαρρολλο

ρεγιοναλ: λα εξπεριενχια δε δοσ δεπαρταµεντοσ

χολοµβιανοσ. Ρεϖιστα Λεβρετ, 6, 259−278. ∆ΟΙ:

10.15332/ρλ.ϖ0ι6.1457

Restrepo, J., Ángel, D. y Prager, M. (2000).

Αγροεχολογα. Santo Domingo, República Domi−

nicana: Centro para el Desarrollo Agropecuario

ψ Φορεσταλ, Ινχ. (ΧΕ∆ΑΦ). Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/

∆ΛΞΖΑΚ

Rivera, D. (2001). Π〈ραµοσ δε Χολοµβια. Χαλι:

Βανχο δε Οχχιδεντε, Ι/Μ Εδιτορεσ. Ρεχυπεραδο

de goo.gl/tkkSeU

Rivera, D. y Rodríguez, C. (2011). Γυα διϖυλγατι−

ϖα δε χριτεριοσ παρα λα δελιµιταχι⌠ν δε π〈ραµοσ δε

Χολοµβια. Βογοτ〈, ∆. Χ.: Μινιστεριο δε Αµβιεντε,

Vivienda y Desarrollo Territorial e Instituto de

Ινϖεστιγαχι⌠ν δε Ρεχυρσοσ Βιολ⌠γιχοσ Αλεξανδερ

ϖον Ηυµβολδτ. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/µηΞϖ8Ρ

Ριϖεροσ, Η. ψ Βλανχο, Μ. (2003). Ελ αγροτυρισµο,

υνα αλτερνατιϖα παρα ρεϖαλοριζαρ λα ινδυστρια ρυραλ

χοµο µεχανισµο δε δεσαρρολλο λοχαλ. Lima: Pro−

grama Cooperativo de Desarrollo Agroindustrial

Ρυραλ  ΠΡΟ∆ΑΡ. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/α4ζτΧβ

Salas-Zapata, W., Ríos-Osorio, L. y Álvarez-Del

Χαστιλλο, ϑ. (2011). Βασεσ χονχεπτυαλεσ παρα υνα

χλασιφιχαχι⌠ν δε λοσ σιστεµασ σοχιοεχολ⌠γιχοσ δε λα

ινϖεστιγαχι⌠ν εν σοστενιβιλιδαδ. Ρεϖιστα Λασαλλιστα

δε Ινϖεστιγαχι⌠ν, 8(2), 136−142. Ρεχυπεραδο δε

γοο.γλ/ρΠΞϑϕΛ

Sarmiento, C., Cadena, C., Sarmiento, M., Zapata,

J. y León O. (2013). Απορτεσ α λα χονσερϖαχι⌠ν

εστρατγιχα δε λοσ π〈ραµοσ δε Χολοµβια: αχτυα−

λιζαχι⌠ν δε λα χαρτογραφα δε λοσ χοµπλεϕοσ δε

π〈ραµο α εσχαλα 1:100.000. Βογοτ〈, ∆. Χ.: ΙΑϖΗ

ψ ΜινΑµβιεντε.

Soto, G. y Descamps, P. (2011). Μανυαλ παρα φα−

µιλιασ προδυχτορασ. Χερτιφιχαχι⌠ν οργ〈νιχα: πασο

α πασο. Τυρριαλβα, Χοστα Ριχα: Χεντρο Αγρον⌠µιχο

Τροπιχαλ δε Ινϖεστιγαχι⌠ν ψ Ενσε〉ανζα (ΧΑΤΙΕ).

Τορρεσ, Α. (1988). Μανυαλ δε µετοδολογα δε λα

ινϖεστιγαχι⌠ν. Βογοτ〈: Βιβλιοτεχα Πολιχα.

ςαργασ, Ο. ψ ςελασχο, Π. (2011). Ρεϖιϖιενδο νυεσ−

τροσ π〈ραµοσ: ρεσταυραχι⌠ν εχολ⌠γιχα. Θυιτο:

Προψεχτο Π〈ραµο Ανδινο.

Fecha	01 Julio 2017
Autor

Lineamientos agroecológicos para el desarrollo del agroecoturismo en páramos

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

7 días de acceso ilimitado