El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística como factor de desarrollo local en el barrio Getsemaní, Cartagena de Indias

y

SOCIEDAD

107

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

THE POTENTIAL OF CULTURAL

ASSETS ASSOCIATED

TO TOURISM ACTIVITY

AS A LOCAL FACTOR

DEVELOPMENT AT THE

GETSEMANI NEIGHBORHOOD,

CARTAGENA DE INDIAS

Ρεσυµεν

Ελ υσο δε πατριµονιο ε ιδεντιδαδ χυλτυραλ ψ



ηαν σιδο αβορδαδοσ ταντο εν λα τεορα χοµο



−

ϖασ δε αλγυνοσ εϕεµπλοσ ιντερναχιοναλεσ θυε

ρειϖινδιχαν λα ιδεντιδαδ χυλτυραλ ψ ϖαλοριζαν

ελ πατριµονιο λοχαλ. Πορ λο αντεριορ, ρεσυλτα

   

υβιχαδο εν Χαρταγενα δε Ινδιασ, ινσχριτο πορ

λα ΥΝΕΣΧΟ   

Ηυµανιδαδ.

 

εστυδιο δε χασο ψ χοµβινα τχνιχασ χυαλιτατι−





δεσαρρολλο λοχαλ α παρτιρ δελ ρεχονοχιµιεντο

ψ λα ϖισιβιλιζαχι⌠ν δε λοσ βιενεσ ψ µανιφεσ−

ταχιονεσ χυλτυραλεσ.

Εν εσε ορδεν, σε ρεαλιζα υνα χαραχτεριζα−

χι⌠ν γενεραλ δελ βαρριο α παρτιρ δελ αν〈λισισ δε

λα δοχυµενταχι⌠ν πρεσεντε, δε λοσ ρεγιστροσ

−

συλταδοσ δε εντρεϖιστασ ψ ενχυεστασ θυε περµι−

τιερον χοµπλεµενταρ ινφορµαχι⌠ν σοβρε τεµασ

δε ιντερσ. Ασ µισµο, σε απορταν εϖιδενχιασ

δελ ποτενχιαλ τυρστιχο ψ ελ χαρ〈χτερ αχτιϖο δελ

  

σεντιδο, α παρτιρ δελ συστεντο χοµπλεµενταριο

δε λα τεορα δελ δεσαρρολλο ενδ⌠γενο χον ελ

µοδελο δε δεσαρρολλο τυρστιχο ιµπεραντε, σε

προπονε ποτενχιαρ λασ χαραχτερστιχασ σινγυλα−



µεδιο δε λα ιδεα δε υν χονϕυντο ιντερπρετατιϖο

θυε βυσχα ποτενχιαρ λα γεστι⌠ν τυρστιχα πορ

παρτε δε λα χοµυνιδαδ λοχαλ ψ δεµοστραρ ελ



ALFONSO ESCOBAR NIEVES

Máster en Biología Marina

Fundación Universitaria Los Libertadores

Colombia

[arescobarn@libertadores.edu.co]

MERLY BELTRÁN VARGAS

Máster en Dirección de Empresas y Organizaciones Turísticas

Fundación Universitaria Los Libertadores

Colombia

[mebeltranv@libertadores.edu.co]

ESTHELLA BONZA QUESAD A

Especialista en Docencia para la Educación Superior

Fundación Universitaria Los Libertadores

Colombia

[ebonza15@hotmail.com]

EL POTENCIAL DE LOS

ACTIVOS CULTURALES

ASOCIADOS CON LA

ACTIVIDAD TURÍSTICA

COMO FACTOR DE

DESARROLLO LOCAL EN

EL BARRIO GETSEMANÍ,

CARTAGENA DE INDIAS1

1 Φεχηα δε ρεχεπχι⌠ν: 21 δε ϕυλιο δε 2015

Φεχηα δε µοδιφιχαχι⌠ν: 2 δε νοϖιεµβρε δε 2015

Φεχηα δε αχεπταχι⌠ν: 19 δε ϕυλιο δε 2016

Παρα χιταρ ελ αρτχυλο: Εσχοβαρ, Α., Βελτρ〈ν, Μ. ψ Βονζα, Ε.

(2017). Ελ ποτενχιαλ δε λοσ αχτιϖοσ χυλτυραλεσ ασοχιαδοσ χον λα

αχτιϖιδαδ τυρστιχα χοµο φαχτορ δε δεσαρρολλο λοχαλ εν ελ βαρριο

 Τυρισµο ψ Σοχιεδαδ, ΞΞΙ,



Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

108

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

  −

ρρολλο σε λογρα νο σολο σιενδο υν ρεχεπτορ

πασιϖο, σινο θυε ταµβιν σε αλχανζα α παρτιρ

δε λα φορµαχι⌠ν δε υν προχεσο εµπρενδεδορ

ψ δε ιννοϖαχι⌠ν λοχαλ βασαδο εν υνα εσπε−



ινµατεριαλ ψ τερριτοριαλ.

Εσ ιµπορταντε ρεσαλταρ ελ ϖαλορ εστρατγι−

χο, λοσ ριεσγοσ ψ λασ οπορτυνιδαδεσ ασοχιαδοσ

χον λα σαλϖαγυαρδια δελ πατριµονιο χυλτυραλ ψ



δεβεν λιδεραρ λα γεστι⌠ν εν ελ µαρχο δε λα σο−

λιδαριδαδ ψ λα χοοπεραχι⌠ν παρα γαραντιζαρ συ

συπερϖιϖενχια εν υν µυνδο γλοβαλιζαδο, χον

παρτιχιπαχι⌠ν αχτιϖα δε λοσ διστιντοσ αχτορεσ

γυβερναµενταλεσ ψ πριϖαδοσ δελ σεχτορ.

Παλαβρασ χλαϖε−

µονιο χυλτυραλ µατεριαλ ε ινµατεριαλ, γεστι⌠ν

χοµυνιταρια ψ δεσαρρολλο λοχαλ.

Αβστραχτ

Τηε υσε οφ ηεριταγε ανδ χυλτυραλ ιδεντιτψ ανδ

 −

τορψ ηασ βεεν αππροαχηεδ, βοτη ιν τηεορψ





ιντερνατιοναλ εξαµπλεσ τηατ χλαιµ χυλτυραλ

ιδεντιτψ ανδ ϖαλυε το τηε λοχαλ ηεριταγε.

Τηερεφορε, ιτ ισ υσεφυλ το αναλψζε τηε χασε οφ



ινσχριβεδ βψ ΥΝΕΣΧΟ   

Ηεριταγε Σιτεσ.

Τηε µετηοδολογψ υσεδ ιν τηε χασε στυδψ,

χοµβινεσ θυαλιτατιϖε ανδ θυαντιτατιϖε τεχη−

νιθυεσ. Τηε ρεσεαρχη αναλψζεσ τηε ποτεντιαλ

−

µεντ φροµ τηε ρεχογνιτιον ανδ ϖισιβιλιτψ οφ

χυλτυραλ γοοδσ ανδ µανιφεστατιονσ.

Ιν τηατ ορδερ, α γενεραλ χηαραχτεριζατιον

οφ τηε νειγηβορηοοδ ωασ χαρριεδ ουτ βασεδ

ον τηε αναλψσισ οφ τηε πρεσεντ δοχυµεντατιον,



τηε ρεσυλτσ οφ ιντερϖιεωσ ανδ συρϖεψσ τηατ αλ−

λοωεδ το χοµπλεµεντ ινφορµατιον ον τοπιχσ



οφ τηε τουρισµ ποτεντιαλ ανδ τηε αχτιϖε νατυρε



βασεδ ον τηε χοµπλεµενταρψ συππορτ οφ τηε

τηεορψ οφ ενδογενουσ δεϖελοπµεντ ωιτη τηε

µοδελ οφ πρεϖαιλινγ τουρισµ δεϖελοπµεντ, ιτ

ισ προποσεδ το ενηανχε τηε υνιθυε χηαραχτερ−



τηρουγη τηε ιδεα οφ αν ιντερπρετατιϖε σετ τηατ

  

Παρτ οφ τηε λοχαλ χοµµυνιτψ ανδ δεµον−

 

ασ α χυλτυραλ τουριστ δεστινατιον. Ιν τηισ ωαψ,

δεϖελοπµεντ ισ αχηιεϖεδ νοτ ονλψ βψ βεινγ α

πασσιϖε ρεχιπιεντ, βυτ αλσο αχηιεϖεδ τηρουγη

τηε φορµατιον οφ αν εντρεπρενευριαλ προχεσσ

ανδ λοχαλ ιννοϖατιον βασεδ ον χυλτυραλ σπεχι−



ηεριταγε.

Ιτ ισ ιµπορταντ το ηιγηλιγητ τηε στρατεγιχ



σαφεγυαρδινγ χυλτυραλ ηεριταγε ανδ τουρισµ

δεϖελοπµεντ. Χοµµυνιτιεσ µυστ λεαδ µαν−



ανδ χοοπερατιον, το ενσυρε τηειρ συρϖιϖαλ ιν

α γλοβαλιζεδ ωορλδ, ωιτη τηε παρτιχιπατιον οφ

τηε ϖαριουσ γοϖερνµενταλ ανδ πριϖατε σεχτορ

αχτορσ.

Κεψωορδσ: Τουριστ διαγνοστιχσ, χυλτυραλ

τανγιβλε ανδ ιντανγιβλε ηεριταγε, χοµµυνιτψ

µαναγεµεντ ανδ λοχαλ δεϖελοπµεντ.

Ιντροδυχχι⌠ν

Ελ υσο δε πατριµονιο ε ιδεντιδαδ χυλτυραλ ψ



ηαν σιδο αβορδαδοσ χυιδαδοσαµεντε ταντο

εν λα τεορα χοµο εν λα πρ〈χτιχα εν πασεσ δε

−

 

ιντερναχιοναλεσ.

Υν εϕεµπλο νοταβλε χορρεσπονδε αλ προγραµα

ΛΕΑ∆ΕΡ, θυε ρεσπονδε α υνα πολτιχα πβλιχα

δε λα Υνι⌠ν Ευροπεα θυε ινχεντιϖα ελ δεσα−

ρρολλο λοχαλ χον ιδεντιδαδ χυλτυραλ εν υν τε−

ρριτοριο. Υν σεγυνδο χασο εσ λα ινιχιατιϖα δε

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

109

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

λοσ εχονοµυσεοσ δε Χαναδ〈, θυε πλαντεαν λα

ρεχυπεραχι⌠ν ψ λα τρανσµισι⌠ν αλ πβλιχο δελ

σαβερ ηαχερ, δε τραδιχιονεσ µανιφεσταδασ εν

τχνιχασ αρτεσαναλεσ [], θυε ρεσπονδε α υνα

ϖισι⌠ν δε δεσαρρολλο δελ τερριτοριο πορ παρτε

δε εσφυερζοσ χονϕυντοσ δελ σεχτορ πριϖαδο ψ



Εν εσε ορδεν, ϖαλε λα πενα δεσταχαρ ελ χασο

δελ µοϖιµιεντο ιντερναχιοναλ Σλοω Φοοδ,

οριενταδο α λα ρεχυπεραχι⌠ν ψ µεϕορα δε τχ−



2006, π. 14) χον ιδεντιδαδ δε υν τερριτοριο.

Εν Περ, εστα ινιχιατιϖα ηα σιδο αβορδαδα πορ



χον Ιδεντιδαδ, θυε µεδιαντε λα ινϖεστιγαχι⌠ν

βυσχα προψεχταρ αλ ϖαλλε δε Μοχηε (διστριτο

δε Τρυϕιλλο) δονδε τυϖο λυγαρ υνα ιµπορταν−

τε χιϖιλιζαχι⌠ν αµεριχανα ηαστα ελ σιγλο ςΙΙΙ

δε εστα ερα χοµο υν εσπαχιο αρθυεολ⌠γιχο

νιχο εν ελ µυνδο, χοµο πατριµονιο δε λα

ηυµανιδαδ, παρα φαϖορεχερ ασ ελ δεσαρρολλο

τερριτοριαλ χιρχυνδαντε (Μολανο, 2006). Εν

ςενεζυελα, Ροδργυεζ, Μενδοζα δε Φερρερ

ψ ςιϖασ (2009) δαν χυεντα δε

[] υν προχεσο δε δεσαρρολλο ενδ⌠γενο

ινχιπιεντε, χον πρεδοµινιο πβλιχο ψ αυ−

σενχια δελ σεχτορ πριϖαδο, οριενταδο α λασ

φ⌠ρµυλασ δε δεσχονχεντραχι⌠ν ποβλαχιοναλ

ψ ρεορδεναµιεντο τερριτοριαλ, χον πρεδο−

µινιο δε λοσ µεχανισµοσ δε λα εχονοµα

σοχιαλ, αϖαλαδασ λεγαλµεντε δεσδε ελ µαρχο

χονστιτυχιοναλ, ψ συστενταδο εν λοσ ϖαλορεσ

δε λα χοοπεραχι⌠ν, εθυιδαδ, σολιδαριδαδ,

ινχλυσι⌠ν ψ παρτιχιπαχι⌠ν. (Ροδργυεζ ατ

αλ., 2009, π. 668).

Εν Αργεντινα, ) δεµυεστρα

εµπριχαµεντε θυε ελ τυρισµο εν λα χιυδαδ

δε Υσηυαια δεσεµπε〉α υν παπελ εστρατγιχο

χοµο φαχτορ δε ρεχονϖερσι⌠ν προδυχτιϖα λο−

  

α µεϕοραρ λασ χονδιχιονεσ σοχιοεχον⌠µιχασ

δε λασ ποβλαχιονεσ ρεχεπτορασ. −

τε, Μαρτνεζ ψ Σπιταλε (2012) ρεχονοχεν λα

ιµπορτανχια δελ πατριµονιο ιντανγιβλε χοµο

φαχτορ ρεποτενχιαλιζαδορ δε λα οφερτα τυρστιχα

εν λοσ δεπαρταµεντοσ δε Αραυχο ψ Σαν Βλασ δε

−

γεντινα). Ασ µισµο, πορ συσ χαραχτερστιχασ

ποβλαχιοναλεσ ψ λασ αχτιϖιδαδεσ εχον⌠µιχασ

ϖινχυλαδασ αλ τυρισµο, χαβε µενχιοναρ ελ

χασο δε Μοντε Ηερµοσο, λοχαλιδαδ χοστερα

υβιχαδα εν λα προϖινχια δε Βυενοσ Αιρεσ, λα

χυαλ ποτενχι⌠ υν προχεσο δε δεσαρρολλο λοχαλ

α παρτιρ δε ινιχιατιϖασ τενδιεντεσ α λα ϖαλορα−

χι⌠ν ψ προµοχι⌠ν δε συσ αχτιϖοσ ψ σερϖιχιοσ

χυλτυραλεσ (Αρναυδο ψ Χορβελλα, 2013).

Ελ Παρθυε Ναχιοναλ ςι〉αλεσ (Χυβα) χονσ−

τιτυψε υν εϕεµπλο δε δεσαρρολλο λοχαλ σοσ−

τενιβλε εσταβλεχιδο α παρτιρ δε λα γεστι⌠ν

δε συ πατριµονιο νατυραλ ψ σοχιοχυλτυραλ,

λογραδο [πορ µεδιο] δε υν αδεχυαδο µανεϕο

τυρστιχο εντρε συσ αχτορεσ [], χον πλενα

παρτιχιπαχι⌠ν δε λα ποβλαχι⌠ν λοχαλ. (Πρεζ

ψ Ραµρεζ, 2013, π. 71).

Εστασ αχχιονεσ χολεχτιϖασ σον αλγυνοσ εϕεµ−

πλοσ θυε ρειϖινδιχαν λα ιδεντιδαδ χυλτυραλ ψ

ϖαλοριζαν ελ πατριµονιο λοχαλ χον βασε εν

λα παρτιχιπαχι⌠ν δε λοσ αχτορεσ λοχαλεσ, χον−

γρεγαδοσ εν τορνο α οβϕετιϖοσ χολεχτιϖοσ

χονχερταδοσ ψ χον χαπαχιδαδ δε ιντεραχχι⌠ν

α νιϖελ ιντερνο ψ χον τερχεροσ µεδιαντε ρεδεσ

ε ιντερχαµβιοσ εντρε τερριτοριοσ.

Πορ λο αντεριορ, ρεσυλτα παρτιχυλαρµεντε τιλ



  

λοχαλιζαδοσ εν Χαρταγενα δε Ινδιασ, φυερον

ινσχριτοσ πορ λα ΥΝΕΣΧΟ

δελ Πατριµονιο Χυλτυραλ δε λα Ηυµανιδαδ,

αχχι⌠ν θυε χοντριβυψ⌠ οστενσιβλεµεντε α λα

ιµπλεµενταχι⌠ν δε πολτιχασ θυε ινχιδιερον

εν ελ δεσαρρολλο δε λα χιυδαδ χοµο δεστινο

τυρστιχο δε ρεχονοχιµιεντο ναχιοναλ ε ιν−

τερναχιοναλ.

Σεγν 

   −

σεµαν νο ραδιχαν εξχλυσιϖαµεντε εν συ

πατριµονιο χονστρυιδο µυραλλασ, ιγλεσιασ ψ

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

110

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

χονστρυχχιονεσ χιϖιλεσ δε οριγεν χολονιαλ ψ

ρεπυβλιχανο, σινο εν ελ ηεχηο δε ποσεερ,

αδεµ〈σ, υνα χυλτυρα ινµατεριαλ θυε πορ συ

δεϖενιρ ηιστ⌠ριχο νο σε ενχυεντρα εν οτρασ

παρτεσ δε λα χιυδαδ.

Ελ πρεσεντε προψεχτο εξπονε λοσ ρεσυλταδοσ δε

λα ινϖεστιγαχι⌠ν χονχλυιδα, δεσδε υνα περσ−

πεχτιϖα αναλτιχα ψ χρτιχα, σοβρε ελ ποτενχιαλ

  

λοχαλ α παρτιρ δελ εστυδιο δε λοσ βιενεσ ψ δε

λασ µανιφεσταχιονεσ µατεριαλεσ ε ινµατερια−

λεσ χυλτυραλεσ, ρελαχιονανδο εστασ ϖαριαβλεσ

χον λα ποτενχιαλιδαδ δε αυτογεστι⌠ν τυρστιχα

πορ παρτε δε λα χοµυνιδαδ ρεσιδεντε. Πορ λο

ταντο, ελ εστυδιο βυσχα ρεσπονδερ λα σιγυιεντε

πρεγυντα δε ινϖεστιγαχι⌠ν:

↵Χ⌠µο ποτενχιαρ ελ δεσαρρολλο λοχαλ δελ βα−

   −

τυραλεσ, χον οριενταχι⌠ν ηαχια ελ δεσαρρολλο

δε λα αχτιϖιδαδ τυρστιχα, σαλϖαγυαρδανδο ψ

ϖισιβιλιζανδο ελ πατριµονιο χυλτυραλ µατεριαλ

ε ινµατεριαλ?

Οβϕετιϖο γενεραλ

ςαλοραρ λα χοντριβυχι⌠ν δελ πατριµονιο χυλ−

τυραλ µατεριαλ ε ινµατεριαλ ψ συ υσο τυρστιχο

παρα ποτενχιαρ ελ δεσαρρολλο λοχαλ δελ βαρριο



Οβϕετιϖοσ εσπεχφιχοσ

  −

χιονεσ µ〈σ ιµπορταντεσ ασοχιαδοσ χον ελ

πατριµονιο χυλτυραλ δελ χεντρο ηιστ⌠ριχο

δε Χαρταγενα, χον εσπεχιαλ ρεφερενχια αλ

−

τοσ παρα λα πυεστα εν ϖαλορ α παρτιρ δε λα

αυτογεστι⌠ν τυρστιχα.

 

τυρστιχα ασοχιαδα χον ελ πατριµονιο χυλτυ−

ραλ χοµο ινστρυµεντο δε δεσαρρολλο λοχαλ.

 −

γυαρδα δελ πατριµονιο χυλτυραλ µατεριαλ

ε ινµατεριαλ ψ ελ δεσαρρολλο δελ τυρισµο

παρα ελ φορταλεχιµιεντο δε συ ιδεντιδαδ ψ

χοντριβυχι⌠ν αλ δεσαρρολλο λοχαλ.

Μετοδολογα

−

σεµαν παρα χοντριβυιρ αλ δεσαρρολλο λοχαλ α

παρτιρ δελ ρεχονοχιµιεντο ψ λα ϖισιβιλιζαχι⌠ν

δε λοσ βιενεσ ψ δε λασ µανιφεσταχιονεσ χυλ−

τυραλεσ, ρελαχιονανδο εστασ ϖαριαβλεσ χον λα

ποτενχιαλιδαδ δε αυτογεστι⌠ν τυρστιχα πορ

παρτε δε λα χοµυνιδαδ ρεσιδεντε.

Ελ εστυδιο προπυεστο εσ πρινχιπαλµεντε

δεσχριπτιϖο ψ ρεχονοχε λα υτιλιδαδ δε λοσ

ινστρυµεντοσ δε ρεχολεχχι⌠ν δε λα ινφορµα−

χι⌠ν ψ λα σελεχχι⌠ν δε ϖαριαβλεσ ε ινδιχαδο−

  

χορρεσπονδε αλ εστυδιο δε χασο ψ χοµβινα

τχνιχασ χυαλιτατιϖασ ψ χυαντιτατιϖασ. Εστασ

τχνιχασ χοµπρενδεν λα ρεϖισι⌠ν δε ινφορ−

µαχι⌠ν σεχυνδαρια ψ δοχυµενταλ, ασ χοµο

λασ εσταδστιχασ δελ σεχτορ τυρισµο πρεσεντεσ

εν λοσ οργανισµοσ γυβερναµενταλεσ δε ορδεν

ναχιοναλ ψ διστριταλ (ΜινΧΙΤ−ΦΟΝΤΥΡ, 2014;

∆ΑΝΕ, 2013; Φερρερ ψ Μοριλλο, 2013). Παρα λα

ελαβοραχι⌠ν δελ ινϖενταριο δε λοσ ρεχυρσοσ ψ

ατραχτιϖοσ δελ πατριµονιο χυλτυραλ συσχεπτιβλεσ

δε υσο τυρστιχο, σε τυϖο εν χυεντα λα γυα

προπυεστα πορ ελ Μινιστεριο δε Χοµερχιο,

Ινδυστρια ψ Τυρισµο (ΜινΧΙΤ, 2010).

Αδιχιοναλµεντε, σε ρεχολεχτ⌠ ινφορµαχι⌠ν

δεριϖαδα δε λα απλιχαχι⌠ν δε ενχυεστασ ψ

εντρεϖιστασ απλιχαδασ ταντο α λοσ εµπρεσα−

ριοσ τυρστιχοσ χοµο α λοσ ρεσιδεντεσ εν ελ



µυεστρα ψ σιγυιενδο λοσ χριτεριοσ θυε οφρεχε

λα εσταδστιχα.

Ασ µισµο, σε τυϖιερον εν χυεντα λασ ϖαριαβλεσ

   

δελ σεχτορ τυρισµο, χοµο σον ελ νµερο δε

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

111

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

εσταβλεχιµιεντοσ ψ δε εµπρεσασ πρεσταδορεσ

δε σερϖιχιοσ τυρστιχοσ; λοσ ατραχτιϖοσ δελ πα−

τριµονιο νατυραλ ψ χυλτυραλ, ασ χοµο ταµβιν

λοσ προδυχτοσ τυρστιχοσ οφερταδοσ; λασ οργανι−

ζαχιονεσ δε βασε ψ λασ αλιανζασ εστρατγιχασ

εντρε λοσ αχτορεσ δελ σεχτορ; ελ χοµερχιο ρε−

λαχιοναδο χον λα αχτιϖιδαδ; λοσ οργανισµοσ ψ



ψ/ο ριεσγοσ δεριϖαδοσ δε λα αχτιϖιδαδ ψ λα

παρτιχιπαχι⌠ν λοχαλ εν λα αχτιϖιδαδ τυρστιχα.

Μαρχο τε⌠ριχο

Ελ πρεσεντε προψεχτο δε ινϖεστιγαχι⌠ν σε εν−

µαρχα εν λα τεορα δελ δεσαρρολλο σοστενιβλε

εν ελ τυρισµο χοµο ινστρυµεντο δε δεσαρρολλο

λοχαλ ψ ρεγιοναλ (ΟΜΤ, 2003; Τοσελλι, 2006).

Εν εστε χοντεξτο, ψ εν τιεµποσ δε χρεχιεντε

γλοβαλιζαχι⌠ν, ελ πατριµονιο νατυραλ ψ χυλτυ−

ραλ, λα διϖερσιδαδ ψ λασ χυλτυρασ ϖιϖασ χονσ−

τιτυψεν λοσ µ〈ξιµοσ ατραχτιϖοσ δελ τυρισµο.

Ελ τυρισµο εξχεσιϖο ο µαλ γεστιοναδο, χον

ρεσυλταδοσ α χορτο πλαζο, ασ χοµο ελ τυρισµο

χονσιδεραδο χοµο σιµπλε χρεχιµιεντο πυε−

δεν πονερ εν πελιγρο ελ πατριµονιο νατυραλ

ψ χυλτυραλ, συ ιντεγριδαδ ψ συσ χαραχτερστιχασ

   

συ χονσερϖαχι⌠ν εσ υν ιµπορταντε δεσαφο

παρα χυαλθυιερ πυεβλο εν χυαλθυιερ λυγαρ

(ΙΧΟΜΟΣ, 1999).

Πορ οτρο λαδο, σε χονσιδερα λα απυεστα πορ

οτροσ δεσαρρολλοσ ποσιβλεσ αλτερνοσ αλ µοδελο

δε δεσαρρολλο ιµπεραντε, πορ εϕεµπλο, λα τεορα

δελ δεσαρρολλο ενδ⌠γενο, θυε προπονε υνα

ρεϖαλοριζαχι⌠ν δε λα εχονοµα λοχαλ θυε περ−

µιτα ποτενχιαρ λασ χαραχτερστιχασ σινγυλαρεσ

δελ πατριµονιο νατυραλ ψ χυλτυραλ θυε λα διφε−



ψ Χορβελλα, 2013, π. 1). Σεγν εστα τεορα, σε

χονσιδερα θυε ελ δεσαρρολλο νο προϖιενε δε υνα

νιχα φυεντε νι οχυρρε δε λα µισµα µανερα

εν διφερεντεσ λυγαρεσ. Παρα δετερµιναδοσ

πασεσ, χιυδαδεσ, πυεβλοσ, χοµυνιδαδεσ, λοχα−





2013, π. 4), ελ δεσαρρολλο πυεδε συργιρ δε συ

προπια ιδεντιδαδ χυλτυραλ, εστο εσ, ελαβοραρ

υνα εστρατεγια θυε λε περµιτα ϖισιβιλιζαρσε ψ

χοµπετιρ εν φυνχι⌠ν δε συσ ϖενταϕασ αβσολυτασ

ο χοµπαρατιϖασ α παρτιρ δε οπχιονεσ προπιασ

   

τερριτοριο, εσ δεχιρ, α παρτιρ δε πολτιχασ δε

ιννοϖαχι⌠ν λοχαλ (Αρναυδο ψ Χορβελλα, 2013;

Βενεδεττο, 2006; ςεργαρα, 2004).

Εν εστε χοντεξτο, σεγν Ηαυδρψ δε Σουχψ

(2003), παρα δελινεαρ υνα εστρατεγια δε δε−

σαρρολλο δε εστε τιπο εσ νεχεσαριο χονσιδεραρ

λοσ σιγυιεντεσ φαχτορεσ:

1. ςαλοριζαρ ελ πατριµονιο τανγιβλε ε ινταν−

γιβλε δε λα σοχιεδαδ εν χυεστι⌠ν.

2. Προµοϖερ προδυχτοσ ψ σερϖιχιοσ χον

ϖενταϕα αβσολυτα ψ χοµπαρατιϖα.

3. Ινϖερτιρ εν λα ινφραεστρυχτυρα νεχεσαρια

παρα θυε λα ποβλαχι⌠ν πυεδα προδυχιρ

λοσ αχτιϖοσ χυλτυραλεσ.

  −

διενδο ψ αδαπτ〈νδοσε α λασ διφερεντεσ

δεµανδασ δε µερχαδοσ µυψ σεγµεντα−



 

χοµο υνα αχχι⌠ν δε αχοµπα〉αµιεντο

 −

χαλεσ χιυδαδανασ θυε γενερεν βιενεσταρ

γενεραλ.

6. Ινχορποραρ νυεϖοσ αχτορεσ χον γραν ιδεν−

τιδαδ χυλτυραλ ψ τερριτοριαλ, χον φυερτεσ

ιντερεσεσ σοβρε ελ τερριτοριο, χοµο σον

λοσ µιγραντεσ υρβανοσ ψ λοσ ρεσιδεντεσ

εν ελ εξτεριορ, α λοσ εϕερχιχιοσ δε πλανι−



ψ Χορβελλα, 2013, π. 4).

Αδεµ〈σ δε λοσ αντεριορεσ ασπεχτοσ, Βενε−

δεττο (2006), χοµο ρεσυλταδο δε εστυδιοσ

  

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

112

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

φαχτορεσ αδιχιοναλεσ θυε πυεδεν φαϖορεχερ ελ

δεσαρρολλο λοχαλ α παρτιρ δε αχτιϖοσ χυλτυραλεσ

(Αρναυδο ψ Χορβελλα, 2013):

 

χαραχτερστιχασ δε λδερ, αχεπταδα/ο πορ

ελ ρεστο δε λα σοχιεδαδ, θυε σεα χαπαζ δε

γυιαρ λα χονστρυχχι⌠ν δε προψεχτοσ χολεχ−

τιϖοσ ψ δε χοορδιναρ λασ αρτιχυλαχιονεσ,

  

Πυεδε σερ υνα ινστανχια δε γοβιερνο, υνα

οργανιζαχι⌠ν δε προδυχτορεσ, υνα χ〈µαρα,

υνα χοοπερατιϖα, δεπενδιενδο δε χαδα

σοχιεδαδ λοχαλ.

    

ρενχιαχι⌠ν προδυχτιϖα πορ µεδιο δε λα

αδοπχι⌠ν δε εστρατεγιασ εξτραπρεδιαλεσ,

µυλτιφυνχιοναλεσ, δελ 〈µβιτο ρυραλ χοµ−

παρτιδο, ασοχιαχι⌠ν ψ φορµασ διϖερσασ

δε αρτιχυλαχι⌠ν, παρα ποτενχιαρ τυρισµο

εσπεχιαλιζαδο, γαστρονοµα τπιχα, αχτιϖι−

δαδεσ ρεχρεατιϖασ τραδιχιοναλεσ, χυλτιϖοσ

τραδιχιοναλεσ, εντρε οτροσ.

Ρεσυλταδοσ ψ δισχυσι⌠ν

Χαραχτεριζαχι⌠ν δε Γετσεµαν

Χαρταγενα δε Ινδιασ φυε ινσχριτα πορ λα ΥΝΕΣΧΟ



µανιδαδ εν 1984, χονχρεταµεντε λοσ βαρριοσ

 

Εστα αχχι⌠ν χοντριβυψ⌠ α λα ιµπλεµενταχι⌠ν

δε πολτιχασ θυε ινχιδιερον εν ελ δεσαρρολλο



2013, π. 1).

  

35.2 ηα, χονστιτυψε υνο δε λοσ βαρριοσ µ〈σ

εµβλεµ〈τιχοσ δε λα χιυδαδ ψ ϕυγ⌠ υν παπελ

ιµπορταντε εν ελ δεσαρρολλο δε λα Ινδεπεν−

  

δαδο θυε φυε αλλ δονδε οχυρρι⌠ ελ πριµερ

γριτο δε ινδεπενδενχια, ελ 11 δε νοϖιεµβρε

δε 1811, λλεϖαδο α χαβο πορ µιλιχιασ δε νε−

γροσ α λα χαβεζα δε Πεδρο Ροµερο, χυβανο

δε ναχιµιεντο. Σεγν  

Πανιαγυα (1992),



συ πατριµονιο χονστρυιδο µυραλλασ, ιγλεσιασ

ψ χονστρυχχιονεσ χιϖιλεσ δε οριγεν χολονιαλ ψ

ρεπυβλιχανο, σινο εν ελ ηεχηο δε ποσεερ,

αδεµ〈σ, υνα χυλτυρα ινµατεριαλ θυε πορ συ

δεϖενιρ ηιστ⌠ριχο νο σε ενχυεντρα εν οτρασ

παρτεσ δε λα χιυδαδ.



τυραλ θυε ενϖυελϖε ελ βαρριο, σον λασ ηιστοριασ

ινδιτασ δε συσ ηαβιταντεσ, συσ εξπρεσιονεσ

χυλτυραλεσ τραδιχιοναλεσ, λασ τχνιχασ δε ελα−

βοραχι⌠ν δε πλατοσ αυτ⌠χτονοσ ψ δε αρτεσανασ,





El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

113

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

θυε ηαν τρασχενδιδο γενεραχι⌠ν τρασ γενερα−

χι⌠ν ψ θυε αηορα σε εστ〈ν ϖιενδο αµεναζαδασ

πορ ελ δεσαρρολλο τυρστιχο δελ βαρριο, θυε ηα

οριγιναδο διφερεντεσ διν〈µιχασ ψ εφεχτοσ, χο−

µο ελ προχεσο δε δισχριµιναχι⌠ν ψ µιγραχι⌠ν

δε συσ ηαβιταντεσ οχασιοναδο πορ λα πρεσι⌠ν

ψ ελ ινχρεµεντο δελ ϖαλορ ινµοβιλιαριο ψ πορ

ελ χαµβιο εν ελ υσο ψ λα προπιεδαδ δελ συελο.

Εµπερο, λα χοµυνιδαδ αν σε χονσερϖα εν

υν πορχενταϕε πεθυε〉ο ψ σε εξπρεσα νο σολο

χον συσ µανιφεσταχιονεσ τραδιχιοναλεσ δε τιπο

σοχιαλ ο χυλτυραλ, σινο χον υν αµπλιο σεντιδο

δε περτενενχια ε ιδεντιδαδ.

Αλγυνοσ ινϖεστιγαδορεσ (Φερρερ ψ Μοριλλο,

Πανιαγυα ψ Πανιαγυα, 1992)

σοστιενεν θυε εν ποχο τιεµπο σε αχαβαρ〈 χον

ελ νιχο βαστι⌠ν αφροδεσχενδιεντε δελ χεντρο

ηιστ⌠ριχο δε Χαρταγενα. Εστο χαυσαρα λα πρδι−

δα δε υν βαρριο χαραχτεριζαδο χοµο υν χρισολ

δε χυλτυρασ, χον υνασ χοστυµβρεσ ψ υνασ τρα−

διχιονεσ θυε σολαµεντε συσ ρεσιδεντεσ πυεδεν

οφρεχερ ψ δεσαρρολλαρ (Τυχυλτυρα, 2013). Σεγν

δατοσ συµινιστραδοσ πορ Φερρερ ψ Μοριλλο

(2013 π. 140 

χον υνα ποβλαχι⌠ν τοταλ δε 4.072 ρεσιδεντεσ,

δε λοσ χυαλεσ 3.102 εραν αφροδεσχενδιεντεσ.

Φερρερ ψ Μοριλλο (2013), χον

 

τυρισµο, εν λα αχτυαλιδαδ ταν σολο ελ 28 % δε

λα ποβλαχι⌠ν σον νατιϖοσ.

Ταβλα 1. Πορχενταϕε δε νατιϖοσ

Α〉ο Ποβλαχι⌠ν τοταλ Νατιϖοσ Πορχενταϕε νατιϖοσ

1777 4.072 3.102 76.18 %

2005 5.306 1.485 27.98 %

Φυεντε: Ελαβοραχι⌠ν προπια χον βασε εν Φερρερ

ψ Μοριλλο (2013).

−

βλεµ〈τιχα σοχιαλ, σε δεσχυβρε υν βαρριο χον

δεσεοσ δε συπεραχι⌠ν φρεντε αλ προβλεµα

πρινχιπαλ, θυε σε ρελαχιονα χον ελ αβυργυε−

σαµιεντο, ελ δεσπλαζαµιεντο ψ λα συστιτυχι⌠ν

δε λα ποβλαχι⌠ν οριγιναλ δελ βαρριο πορ υνα



µ〈σ αλτο, θυε τραε χοµο ρεσυλταδο ελ δεσπλαζα−

µιεντο δε λα ποβλαχι⌠ν οριγιναλ. Εστε προχεσο,

  

τυρισµο συστενταδο σοβρε φορµασ δε εξχλυσι⌠ν

σοχιαλ ψ σεγρεγαχι⌠ν υρβανα, σε ηα ϖενιδο

δανδο εν Χαρταγενα δε Ινδιασ, ηα τρανσφορ−



  ψ

αχτυαλµεντε εστ〈 δεσαρρολλ〈νδοσε α πασοσ

   

λοσ βαρριοσ µ〈σ εµβλεµ〈τιχοσ δε λα χιυδαδ ψ

ελ λτιµο δελ χεντρο ηιστ⌠ριχο δε λα χιυδαδ

αβσορβιδο πορ εστε φεν⌠µενο.

Ατραχτιϖοσ χυλτυραλεσ δε Γετσεµαν



  

µονυµεντοσ ε ιγλεσιασ, δε υν πασαδο ριχο

  

λυγαρεσ θυε σε σε〉αλαρ〈ν α χοντινυαχι⌠ν σον

παρτε δελ πατριµονιο χυλτυραλ ιντεγραλ δε λα

χιυδαδ ψ δελ βαρριο, διγνοσ δε σερ χονοχιδοσ,

ϖισιταδοσ ψ αδµιραδοσ πορ λοσ ϖισιταντεσ ψ λα

−

µονιο µατεριαλ χον ελ πατριµονιο ινµατεριαλ

εσ ινδισολυβλε, νο σε πυεδεν εστυδιαρ πορ

σεπαραδο πορθυε εστ〈ν ντιµαµεντε υνιδοσ

ψ πορθυε λοσ δοσ ρεπρεσενταν υν χονϕυντο



χυλτυραλ δελ πατριµονιο.

Πατριµονιο χυλτυραλ µατεριαλ

Ρελιγιοσο

Χονϖεν−

το δε Σαν

Φρανχισ−

χο

Φυε λα πριµερα χονστρυχχι⌠ν δε λα ισλα δε

 

πορ λα σε〉ορα Βεατριζ δε Χογολλο, προπιε−

   

λυγαρ εν 1560 πορ φραψ Φρανχισχο Μολινα.

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

114

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

Χαπιλλα

δε λα

Τερχερα

Ορδεν

ΞςΙΙΙ,

ηαχια 1730, πορ λοσ ϕεσυιτασ φρανχισχανοσ,

αδψαχεντε αλ χονϖεντο δελ χλαυστρο δε Σαν





λιγαδα χον λα δελ χλαυστρο δε Σαν Φρανχισχο.

Ηοψ εν δα εστ〈 δεστιναδα α υσοσ τυρστιχοσ

ψ πρεστα σερϖιχιοσ ρελιγιοσοσ α λα Αρµαδα

Ναχιοναλ.

Ιγλεσια

δε λα Τρι−

νιδαδ

  

Σαντσιµα Τρινιδαδ φυε σολιχιταδα πορ ελ

επισχοπαδο εν 1620. Εντονχεσ ελ χαπιτ〈ν

ϑυλιο Εϖανγελιστα, ϖεχινο δε διχηο βαρριο,

 

διο λα σολιχιτυδ ψ λα ιγλεσια σε χονστρυψ⌠.

Συ χονστρυχχι⌠ν σε ινιχι⌠ α µεδιαδοσ δελ

σιγλο ΞςΙΙ.

Ερµιτα

δε Σαν

Ροθυε

Ελ χαβιλδο δε Χαρταγενα δισπυσο εν ελ

α〉ο 1652 λα χονστρυχχι⌠ν δε υνα ιγλεσια

δεδιχαδα α σαν Ροθυε, α µανερα δε παγο

δε υνα προµεσα ηεχηα δυραντε υνα πεστε



Πλαζασ

Πλαζα δε

λα Τρινι−

δαδ

Εν 1808, λοσ χαρταγενεροσ λα λλαµαβαν πλα−

ζυελα δε λα Τρινιδαδ; εν λα αχτυαλιδαδ, πλαζα

δε λα Τρινιδαδ. Ελ νοµβρε σε οριγιν⌠ εν λα



εν υνο δε συσ χοσταδοσ πασαδα λα µιταδ

δελ σιγλο ΞςΙΙΙ. Α〉οσ µ〈σ ταρδε, χυανδο

Χαρταγενα ασυµι⌠ λα περσονερα δε συσ

δερεχηοσ δε χιυδαδ λιβρε ε ινδεπενδιεντε

δε λα Χορονα εσπα〉ολα [] ελ Χαβιλδο δισ−





θυε λοσ ηαβιταντεσ δελ βαρριο ηιχιερον εν





Πλαζα δελ

Ποζο

Εν λα ερα ϖιρρειναλ νο σε ηαβλ⌠ νυνχα δε λα

πλαζα δελ Ποζο, σινο δε λα χαλλε δελ Ποζο,

λα χυαλ ερα δε υσο πβλιχο πορ λα υβιχαχι⌠ν

δε υν ποζο θυε συµινιστραβα αγυα α λοσ ϖε−

χινοσ, ψ θυε αδεµ〈σ ερα σεδε δε δισχυρσοσ

πολτιχοσ, ρευνιονεσ, χηαρλασ δεµοχρ〈τιχασ

ψ ενχυεντροσ χον µσιχα ψ αλχοηολ.

Εστατυαριοσ

Πεδρο

Ροµερο

Εν λα µυψ χονοχιδα πλαζα δε λα Τρινιδαδ



δε Πεδρο Ροµερο, παρτχιπε δελ προχεσο

ινδεπενδεντιστα, λδερ ινδισχυτιβλε εν λα

ρεϖολυχι⌠ν δε ινδεπενδενχια ηεχηα ελ 11

δε νοϖιεµβρε δε 1811, θυιεν, α λα χαβεζα



α λα γεντε δελ πυεβλο α συβλεϖαρσε εν χοντρα

δελ ργιµεν εσπα〉ολ.

Παρθυεσ

Χαµε−

λλ⌠ν δε

λοσ Μ〈ρ−

τιρεσ

Εν συσ χοµιενζοσ, εστε νο φυε προπιαµεντε

υν πασεο, σινο υνα χαλζαδα νεχεσαρια παρα

  

αµυραλλαδο. Χυανδο σε αχονδιχιον⌠ χον

εσχα〉οσ ψ φαρολεσ δε θυεροσενο, ρεσυλτ⌠ υν

λυγαρ µυψ αδεχυαδο παρα ρευνιρσε γρυποσ

δε αµιγοσ ψ ηαχερ χηαρλασ, παρα γοζαρ δελ

φρεσχο θυε αλλ σοπλα; ερα µυψ χονχυρριδο

σοβρε τοδο πορ λασ ταρδεσ ψ λασ πριµερασ

ηορασ δε λα νοχηε.

Παρθυε

δελ Χεν−

τεναριο

Εστε παρθυε εσ ελ µ〈σ γρανδε δε λα χοστα

ατλ〈ντιχα, χον δοσ ηεχτ〈ρεασ δε τερρενο. Φυε

ιναυγυραδο εν ελ πριµερ χεντεναριο δε λα

Ινδεπενδενχια δε Χαρταγενα. Συ δισε〉ο



Φελιπε ϑασπε. Εσ υνα οβρα αρθυιτεχτ⌠νιχα

δε τραζαδο ροµβοιδε, µυψ αρβολαδο, χον

χαµινοσ, γραδιλλασ, υν πεθυε〉ο λαγο ψ

ϖαριασ πλαζασ απτασ παρα εσχυχηαρ ρετρετασ

α γυστο δελ χαµιναντε.

Εντρετενιµιεντο, χοµπρασ

ψ χονϖενχιονεσ

Αϖενιδα δελ

Αρσεναλ

Υβιχαδα δονδε αντιγυαµεντε σε ηαλλαβα

λα πλαψα δελ Αρσεναλ, εντρε λασ πλαψασ δελ

Ρεδυχτο ψ δε Σαντα Ισαβελ ψ σοβρε λα



εσ χονσιδεραδα υνα δε λασ µ〈σ ποπυλαρεσ

   

αθυ δονδε, δεσδε µυψ τεµπρανο πορ

λα νοχηε, σε δα ινιχιο α λα αχτιϖα ϖιδα

νοχτυρνα µ〈σ χονχυρριδα δε λα χιυδαδ.

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

115

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

Χεντρο

Χοµερχιαλ







υν προψεχτο αχεπταδο παρα ελ δεσαρρολλο

χοµερχιαλ ψ µιχροεµπρεσαριαλ δε λα ζονα

χεντρο δε λα χιυδαδ.

Χεντρο δε

Χονϖενχιο−

νεσ ψ Εξπο−

σιχιονεσ δε

Χαρταγενα

δε Ινδιασ

Εστ〈 υβιχαδο εν λα αντιγυα σαλιδα αλ µαρ δε



Χονϖενχιονεσ εσ χονσιδεραδο ελ µ〈σ

µοδερνο ψ µεϕορ δοταδο χεντρο δε χον−

ϖενχιονεσ ψ εξποσιχιονεσ εσπεχιαλιζαδο

εν εϖεντοσ.

Χαλλεσ χυλτυραλεσ

Χαλλε



Εστα εσ υνα δε λασ χαλλεσ πρινχιπαλεσ δε

 



χονϖεντο δε λοσ φρανχισχανοσ, λλαµαδο αλ





−

 

λλαµαδα χαλλε δε Νυεστρα Σε〉ορα δελ Μαρ.

Χαλλε δε

λα Μεδια



Εστα εσ οτρα χαλλε πρινχιπαλ δελ βαρριο. Α συ

πριµερα χυαδρα σαλιενδο δε λα χιυδαδ ηαχια

λασ αφυερασ δελ Χονχεϕο δε Χαρταγενα σε λε

λλαµ⌠ δε Ιγναχιο Μυ〉οζ, εν ηονορ αλ χλε−

βρε τυερτο Μυ〉οζ δελ 11 δε νοϖιεµβρε δε

1811; ψ α λα σεγυνδα σε λε λλαµ⌠ δε Νιχολ〈σ

Μαυριχιο δε Οµα〉α, διστινγυιδο πατριοτα

χολοµβιανο θυε ταµβιν φυε υνο δε λοσ

θυε τοµ⌠ παρτε αχτιϖα δελ µοϖιµιεντο δε

ινδεπενδενχια.

Χαλλε δε

λα Σιερπε

Μυχηοσ χυεντοσ εξτρα〉οσ σε ηαν τεϕιδο

σοβρε εστα χαλλε. Εσ ποσιβλε θυε αλγν

αθυεϕαδο πορ λα νοσταλγια δε λα πατρια χηιχα

λλαµαρα α εστα ϖα πβλιχα χαλλε Σιερπεσ, χο−

µο λα ποπυλαρσιµα ψ λεγενδαρια χιυδαδ δε

Βετισ, φαµοσα ψα εν τιεµποσ δε Χερϖαντεσ.

Χαλλε δε

Σαν Αν−

τονιο

Εν αλγυνα ποχα φυε χονοχιδα χοµο χα−

λλε δε λα Σαντσιµα Τρινιδαδ ψ χαλλε δε λα

Σαχριστα δε λα Τρινιδαδ, πορ εσταρ υβιχαδα

εν ταλ ϖα λα δε διχηα παρροθυια. Ηοψ εσ

λλαµαδο χαλλεϕ⌠ν δε Σαν Αντονιο εν ηο−

νορ αλ σαντο, ελ χυαλ σιεµπρε ηα σιδο δε λα

δεϖοχι⌠ν δε λοσ χαρταγενεροσ, σοβρε τοδο

δε λασ χλασεσ ποπυλαρεσ.

Βαλυαρτεσ

Σαντα

Τερεσα

Φυε χονστρυιδο πορ Μυργα εντρε 1631 ψ

1633, ψ λυεγο πορ Ηερρερα α παρτιρ δε 1731.

Φυε λλαµαδο βαλυαρτε δε Σαν Αντονιο παρα

δαρλε ηονορ α σαν Αντονιο δε Παδυα, ταυ−

µατυργο πορτυγυσ. Εν αλγυνα ποχα φυε

λλαµαδο ταµβιν βαλυαρτε δε Σαν Φρανχισχο.

Σαντα

Β〈ρβαρα

Φυε χολοχαδο εστε νοµβρε πορ λα ςιργεν

δε Νιχοµεδια, πατρονα δε λοσ αρτιλλεροσ,

µαρτιριζαδα πορ συ προπιο παδρε, θυε πορ

χαστιγο χελεστιαλ περεχι⌠ φυλµιναδο. Φυε

χονστρυιδο πορ Μυργα εν 1631; εν 1731

φυε ρεχονστρυιδο πορ Ηερρερα, ψα θυε λοσ

διφερεντεσ αταθυεσ λο δεστρυψερον.

Σαν ϑοσ

Σε λε διο εστε νοµβρε πορ ελ γλοριοσο πα−

τριαρχα παδρε πυτατιϖο δε νυεστρο Σε〉ορ

ϑεσυχριστο. Πυδο σερ ινιχιατιϖα δελ ινγενιερο



−

ν πορ αθυελλοσ α〉οσ. Φυε χονστρυιδο πορ



1760 ψ ρεσταυραδο εν 1972 πορ δον ϑυαν



Ελ Ρε−

δυχτο





πορ σερ διχηο βαλυαρτε, τχνιχαµεντε ηα−

βλανδο, υνα τορρε. Φυε χονστρυιδο εν 1631,

ψ αδεµ〈σ δε προτεχχι⌠ν σε υτιλιζαβα χοµο

γαριτα παρα γυαρδαρ αρµασ, αλιµεντοσ, εντρε

οτροσ υτενσιλιοσ θυε εραν νεχεσιταδοσ πορ

λοσ γυαρδιανεσ.

Σαν Μι−

γυελ

Εσ ταµβιν χονοχιδο χοµο βαλυαρτε δε



δε Χηαµβαχ πορ σερ ϖεχινο δελ βαρριο

  

ελ γυαρδα µαψορ δελ πυερτο δε Χαρταγενα,

ελ χαπιτ〈ν δον Σεβαστι〈ν Φερν〈νδεζ δε



Φρανχισχο δε Μυργα ψ φυε χονστρυιδο εντρε

1632 ψ 1633.

Πατριµονιο χυλτυραλ ινµατεριαλ

Εντρε λασ µυεστρασ δε λα χυλτυρα ινµατεριαλ θυε

λε δαν ϖαλορ διφερενχιαλ, θυε σον δε εσπεχιαλ

ρελεϖανχια παρα λοσ προπ⌠σιτοσ δελ πρεσεντε

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

116

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

δοχυµεντο ψ λε δαν σιγνιφιχαδο σινγυλαρ

  



  

µεδιαντε λα απλιχαχι⌠ν δε δοσ (2) ταλλερεσ

παρτιχιπατιϖοσ χον λοσ εµπρεσαριοσ δελ σεχτορ

τυρστιχο ψ λα χοµυνιδαδ δε ρεσιδεντεσ εν ελ

  −

νεσ θυε ρεχονοχεν λοσ εµπρεσαριοσ χοµο

δε µαψορ ατραχτιϖο ε ιντερεσ σε µενχιοναν

λα µσιχα, λασ δανζασ, λασ ηιστοριασ δε βαρριο

ψ λοσ ρεφρανεσ, χον υν 39 %; εν σεγυνδο λυ−

γαρ, λα γαστρονοµα τπιχα δελ βαρριο (29 %)

ψ λασ τχνιχασ δε ελαβοραχι⌠ν δε αρτεσανασ

(12 %). Εν εσε ορδεν, λοσ ρεσιδεντεσ εν ελ

βαρριο δεσταχαν λα γαστρονοµα τπιχα, θυε

ινϖολυχρα πλατοσ, δυλχεσ ψ βεβιδασ (44 %),

λοσ ϕυεγοσ τραδιχιοναλεσ (14 %) ψ λασ Φιεστασ

δε Ινδεπενδενχια (8 %).

−



δε λασ µανιφεσταχιονεσ ϖιγεντεσ, περο ϖυλ−

νεραβλεσ δελ πατριµονιο χυλτυραλ ινµατεριαλ,

  

ρεγιστρο ε ινϖενταριο προπυεστασ πορ ελ Μιν−

ΧΙΤ (2010), θυε σε διλιγενχιαρον δε µανερα

χονϕυντα χον λα παρτιχιπαχι⌠ν δε ρεπρεσεν−

ταντεσ δε λα χοµυνιδαδ ψ λοσ ιντεγραντεσ δελ

εθυιπο δε τραβαϕο.

  −

µατεριαλεσ χονσιδεραδασ ατραχτιϖοσ τυρστιχοσ

ποτενχιαλεσ σε ρεαλιζ⌠ δε µανερα χονχισα ψ σε



θυε ποτενχιαλµεντε πυεδεν χοντριβυιρ α συ

σαλϖαγυαρδα ψ α υν αδεχυαδο υσο δελ ατραχ−

τιϖο παρα ελ δισε〉ο δε προδυχτοσ τυρστιχοσ.

Α παρτιρ δε λα ινφορµαχι⌠ν ρεχολεχταδα χον

παρτιχιπαχι⌠ν δε ρεπρεσενταντεσ δε λα χοµυ−



12 %

39 %

7 %

29 %

7 %3 %

3 % Τχνιχα δε ελαβοραχι⌠ν δε αρτεσανασ

Μσιχα, δανζασ, ρεφρανεσ, ηιστορια

Μυραλεσ

Γαστρονοµα τπιχα δελ βαρριο

Χαβιλδο δε Γετσεµανι

Φιεστα δε λα Ινδεπενδενχια

Ροµεριασ ϖεχιναλεσ

Φυεντε: Ελαβοραχι⌠ν προπια χον βασε εν ενχυεστασ απλιχαδασ πορ ελ γρυπο δε ινϖεστιγαχι⌠ν (Εσχοβαρ, 2014).



17 %

13 %

14 %

6 %6 %

2 %

14 %

4 %

6 %

8 %

2 %

4 %4 %

Χοµιδασ τπιχασ

∆υλχεσ τπιχοσ

Βεβιδασ τπιχασ

Γαστρονοµα ασοχιαδα

χον εϖεντοσ

∆ανζασ

Αρτεσ εσχνιχασ

ϑυεγοσ τραδιχιοναλεσ

Ελαβοραχι⌠ν δε αρτεσανασ

Ελαβοραχι⌠ν δε ϖεστυαριο

Φιεστασ δε Ινδεπενδενχια

Χονχυρσοσ

Φιεστασ ρελιγιοσασ

Εϖεντοσ αρτστιχοσ

Φυεντε: Ελαβοραχι⌠ν προπια χον βασε εν ενχυεστασ απλιχαδασ πορ ελ γρυπο δε ινϖεστιγαχι⌠ν (Εσχοβαρ, 2014).

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

117

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

νιδαδ χυλτυραλ εν λα φασε δε διαγν⌠στιχο, σε

−

ρον εν λασ σιγυιεντεσ χατεγορασ: γαστρονοµα

(παστελεσ χαριβε〉οσ, φριτοσ τπιχοσ, αρεπα δε

ηυεϖο, δυλχεσ, δυλχε δε µανγο), αρτεσανασ,

εξπρεσιονεσ µυσιχαλεσ (µσιχα χηαµπετα ψ

σαλσα), εξπρεσιονεσ οραλεσ, ϕυεγοσ τραδιχιονα−







αλ αιρε λιβρε (ϖερ ανεξο 1).

Εστε χονϕυντο ιντερπρετατιϖο δε µανιφεστα−

χιονεσ, ταντο δε τιπο ινµατεριαλ χοµο µα−

τεριαλ, ρεχονοχιδο ψ εξαλταδο πορ προπιοσ ψ

ϖισιταντεσ εστ〈 ϖιϖο, εσ ρεπρεσεντατιϖο, χυεντα

χον ρεχονοχιµιεντο χοµυνιταριο, γυαρδα συ

αυτεντιχιδαδ, εσ παρτε δε λο θυε σε χονοχε

   

−

νο τυρστιχο χυλτυραλ χον ρεσπεχτο αλ τυρισµο

χοµο ινδυστρια θυε σε πραχτιχα εν ελ χεντρο

ηιστ⌠ριχο αµυραλλαδο ψ εν ελ σεχτορ υρβανο



Πρινχιπαλεσ αχτιϖιδαδεσ προδυχτιϖασ

δε Γετσεµαν

Ελ τυρισµο πυεδε χονστιτυιρ υν ιµπορταντε

ινστρυµεντο δε δεσαρρολλο λοχαλ ψ ρεγιοναλ



δεσαρρολλο εν υνα µεϕορα δε λα εδυχαχι⌠ν,

λα γενεραχι⌠ν δε εµπλεο ψ δε ινγρεσοσ χοµο

ρεσυλταδο δε υνα εθυιτατιϖα διστριβυχι⌠ν δε



ΟΜΤ, ελ τυρισµο γενερα 1

δε χαδα 11 εµπλεοσ εν ελ µυνδο. Αδεµ〈σ,

γενερα 1.3 βιλλονεσ δε δ⌠λαρεσ εν εξπορτα−

χι⌠ν, σιενδο εστε ελ 6 % δε λασ εξπορταχιονεσ

µυνδιαλεσ: πασ⌠ δε 25 µιλλονεσ δε τυριστασ

ιντερναχιοναλεσ εν 1950 α 1.087 µιλλονεσ εν

2013 (ΜινΧΙΤ ψ ΦΟΝΤΥΡ, 2014, π. 15).

  ΠΡ ΟΧΟΛΟ ΜΒΙΑ,

εν 2016 ελ τυρισµο ρεχεπτιϖο εν Χολοµβια

χρεχι⌠ εν 14.5 %, αυµεντο εξπλιχαδο πορ λασ

λλεγαδασ δε λοσ εξτρανϕεροσ νο ρεσιδεντεσ. Ελ

τοταλ δε λασ λλεγαδασ δε ϖιαϕεροσ α Χολοµβια

εν 2016 (5.092.0529) ψ φρεντε αλ α〉ο αντε−

ριορ (4.446.446) ρεγιστρ⌠ υν χοµπορταµιεντο

ποσιτιϖο εν λα λλεγαδα δε εξτρανϕεροσ νο ρεσι−

δεντεσ (13.3 %), χολοµβιανοσ ρεσιδεντεσ εν

ελ εξτεριορ (5.1 %) ψ ϖισιταντεσ εν χρυχεροσ

−

ροσ εξτρανϕεροσ νο ρεσιδεντεσ αλ πασ εν 2016

(2.593.057), χινχο χιυδαδεσ παρτιχιπαρον χον

µ〈σ δελ 80 %, εν συ ορδεν, Βογοτ〈 (46.8 %),

Χαρταγενα (14.1 %), Μεδελλν (12.8 %), Χαλι

(7.0) ψ Σαν Ανδρσ (3.8 %).



δε λα ηοτελερα χορρεσπονδε αλ 40 %, σεγυιδα δε

υν 21 % πορ παρτε δε λασ αγενχιασ δε ϖιαϕεσ;

εν τερχερ λυγαρ εστ〈ν λοσ γυασ δε τυρισµο

(20 %) ψ, πορ λτιµο, λα γαστρονοµα (13 %)

(ΜινΧΙΤ ψ ΦΟΝΤΥΡ, 2014. π. 24)

−

µαν εστ〈 ϖινχυλαδα αλ τυρισµο. Εν εφεχτο,

σεγν λα ινφορµαχι⌠ν ρεχιεντεµεντε οβτενιδα

δελ Πλαν Σεχτοριαλ δε Τυρισµο δε Χαρταγενα

2014−2017, λοσ µαψορεσ πορχενταϕεσ εστ〈ν

ασοχιαδοσ χον λα παρτιχιπαχι⌠ν δε λοσ πρεστα−

δορεσ δε σερϖιχιοσ τυρστιχοσ εν λα χιυδαδ δε

Χαρταγενα (ΜινΧΙΤ ψ ΦΟΝΤΥΡ, 2014; Φερρερ

ψ Μοριλλο, 2013).

Χον ρεσπεχτο α λα παρτιχιπαχι⌠ν δελ χοµερχιο

γενεραλ δελ βαρριο, σε πυεδε νοταρ λα γραν παρ−

τιχιπαχι⌠ν δε λα ηοτελερα, χον υν 15 %: οχυπα

ελ σεγυνδο λυγαρ εν λασ αχτιϖιδαδεσ εχον⌠µι−

χασ δελ βαρριο, χον υν προµεδιο δε 3 ηοτελεσ

 

εξιστεν 16 ηοτελεσ ψ εν νινγυνο δε λοσ 54 ηο−

τελεσ φορµαλµεντε χονστιτυιδοσ σε χοντραταν

τραβαϕαδορεσ νατιϖοσ (Φερρερ ψ Μοριλλο, 2013).

   

πρεσεντα υν τιπο δε τυρισµο θυε µερεχε

εσπεχιαλ ατενχι⌠ν ψ θυε αγρυπα α ϖισιταντεσ

χον βυενα χαπαχιδαδ αδθυισιτιϖα θυε ηαχεν

υσο δε εσταβλεχιµιεντοσ ηοτελεροσ δεσαρρο−

λλαδοσ πορ ινϖερσιονιστασ πρινχιπαλµεντε

εξτρανϕεροσ θυε αδθυιερεν χασασ αντιγυασ ψ

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

118

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

θυε, µαντενιενδο αλγυνοσ ελεµεντοσ δε λα

φαχηαδα χοµο απαριενχια, χονστρυψεν εν συ

ιντεριορ υνα νυεϖα ινφραεστρυχτυρα δε ηαστα

χινχο πισοσ παρα σατισφαχερ λοσ ρεθυεριµιεν−

τοσ δε τυριστασ πρεφεριβλεµεντε εξτρανϕεροσ.

Αλλ οφρεχεν πλανεσ τοδο ινχλυιδο θυε ποχο

 

νο σε δα υν εσπαχιο δε ιντεραχχι⌠ν εντρε εστε

τυριστα ψ λα χοµυνιδαδ.

Ελ οτρο γρυπο δε τυριστασ, χονοχιδοσ χοµο

 −

τελεσ ψ ηοσταλεσ. Εστε γρυπο σε διστινγυε πορ

συ σοχιαβιλιδαδ ψ χαµαραδερα, χοντριβυψε εν

βυενα µεδιδα α ϖισιβιλιζαρ ψ µαντενερ ϖιϖο ελ

εσπριτυ ινµατεριαλ δελ βαρριο, σε χονγρεγα εν

λοσ ρεδυχιδοσ εσπαχιοσ πβλιχοσ δισπονιβλεσ



εν ιντεραχτυαρ χον λα χοµυνιδαδ λοχαλ, ρεσαλτα

συ χυλτυρα, λασ χοστυµβρε ποπυλαρεσ ψ λασ τρα−

διχιονεσ δελ βαρριο, ψ µ〈σ θυε εν υν προδυχτο

ο σερϖιχιο ινδυστριαλιζαδο, συσ ιντερεσεσ σε

  

ε ιντερχαµβιοσ χυλτυραλεσ. Εστοσ ϖισιταντεσ νο

οπταν πορ τουρσ ο αγενχιασ δε ϖιαϕεσ, σινο θυε

ελλοσ µισµοσ αρµαν συσ ϖιαϕεσ ψ συσ πλανεσ,

ψ σε µυεϖεν εν ποχασ διστιντασ α λασ τεµπο−

ραδασ αλτασ εν Χολοµβια, λο θυε απορτα βυεν



ελ α〉ο. Εν εστε σεντιδο, Αρροψο (2011, π. 17)

χονσιδερα θυε αχτυαλµεντε λοσ χονσυµιδο−

ρεσ νο χοµπραν προδυχτοσ, σινο εστιλοσ δε



40 %

21 %

13 %

20 %

2 %

1 %

2 %

Αλοϕαµιεντο ψ ηοσπεδαϕε

Αγενχιασ δε ϖιαϕεσ

Γαστρονοµα

Γυασ δε τυρισµο

Ρεπρεσενταχι⌠ν τυρστιχα

Εµπρεσασ δε τρανσπορτε

τερρεστρε

1 %

Φυεντε: Πλαν Σεχτοριαλ δε Τυρισµο δε Χαρταγενα δε Ινδιασ 2014−2017 (ΜινΧΙΤ ψ ΦΟΝΤΥΡ, 2014).



49 %

15 %

10 %

7 %

5 %

3 %

2 %

2 % 1 %

1 %

0 %

Πρεσταχι⌠ν δε σερϖιχιοσ

Ηοτελεσ

Ρεσταυραντεσ

Αλµαχενεσ

Βαρεσ

Βοδεγασ

Φ〈βριχασ

Φερρετερασ

Ινµοβιλιαρασ

Φαµασ

Εστανχοσ

Φυεντε: Φερρερ ψ Μοριλλο (2013).

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

119

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

ϖιδα ε ηιστοριασ, εξπεριενχιασ, εµοχιονεσ

ψ ελεµεντοσ θυε τρασµιτεν υν σεντιδο ο υν



−

µαδαµεντε µ〈σ δε 25.000 τυριστασ αλ α〉ο ψ

θυε αχτυαλµεντε εσ νοτοριο ελ βοοµ ταντο δε

ηοσταλεσ σενχιλλοσ χοµο δε ηοτελεσ βουτιθυεσ

λυϕοσοσ, ρεσταυραντεσ, βαρεσ, χαφσ, πιζζερασ ψ



ρεγιστρο δε λα βασε δε δατοσ δε λα Χ〈µαρα δε

Χοµερχιο δε Χαρταγενα, παρα µαψο δε 2015

εξισταν ρεγιστραδασ υν τοταλ δε 124 εµπρεσασ,

διστριβυιδασ ασ: αλοϕαµιεντο εν ηοτελεσ ψ

απαρτοτελεσ (60), εξπενδιο δε χοµιδασ πρε−

παραδασ α µεσα ψ χαφετερα (39), εξπενδιοσ

δε βεβιδασ αλχοη⌠λιχασ παρα χονσυµο δεντρο

δελ εσταβλεχιµιεντο (16), αγενχιασ δε ϖιαϕε

(7) ψ οπεραδορεσ τυρστιχοσ (2) (Χ〈µαρα δε

Χοµερχιο δε Χαρταγενα, 2015).

Ελ ινχρεµεντο δε λα οφερτα παρα εστε τιπο δε

ϖιαϕεροσ χοινχιδε χον ελ αυµεντο δε ϖιαϕεροσ

εξτρανϕεροσ, θυε εν ελ χιερρε δε 2014 ρεπορτ⌠

α Χαρταγενα χοµο ελ τερχερ πρινχιπαλ πυντο

φροντεριζο δε εντραδα εν ελ πασ. Εν ελ α〉ο

2014, ελ πρινχιπαλ πυντο δε ινγρεσο µιγρατοριο

δε λοσ ϖιαϕεροσ εξτρανϕεροσ νο ρεσιδεντεσ φυε

ελ αεροπυερτο δε Βογοτ〈, χον υνα παρτιχιπα−

χι⌠ν δελ 66 %, σεγυιδο δε λοσ αεροπυερτοσ

δε Μεδελλν ψ Χαρταγενα, χον παρτιχιπαχιονεσ δε

7.9 % ψ 6.7 % ρεσπεχτιϖαµεντε. Ασ µισµο, εν

χυαντο α λλεγαδασ δε εξτρανϕεροσ νο ρεσιδεντεσ,

ελ δεπαρταµεντο δε Βολϖαρ οχυπ⌠ ελ σεγυνδο

πυεστο χον 13.1 %; σε δεσταχα ελ χρεχιµιεντο

ανυαλ δε λλεγαδασ δε εστε τιπο δε ϖιαϕεροσ εν

ελ δεπαρταµεντο δε Βολϖαρ (13.3 %) χον

ρεσπετο αλ α〉ο 2013 (ΜινΧΙΤ, 2015).

Φιγυρα 6. Ινγρεσοσ πορ ηογαρ

61 %

16 %

3 %

20 %

1 ΣΜΜΛς

Εντρε 2 ψ 3 ΣΜΜΛς

Μ〈σ δε 3 ΣΜΜΛς

Μενοσ δε 1 ΣΜΜΛς

Φυεντε: Ελαβοραχιον προπια χον βασε εν ελ χενσο βαρριαλ ρεαλιζαδο πορ Φερρερ ψ Μοριλλο (2013).

Φιγυρα 7. Νµερο δε περσονασ θυε σε ενχυεντραν δεσεµπλεαδασ πορ ηογαρ

61 %

16 %

3 %

20 %

1 περσονα

2 περσονασ

3 περσονασ

0 περσονασ

Φυεντε: Ελαβοραχιον προπια χον βασε εν ελ χενσο βαρριαλ ρεαλιζαδο πορ Φερρερ ψ Μοριλλο (2013).

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

120

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

Εν χυαντο α λοσ ινγρεσοσ περχιβιδοσ πορ ηογαρ

εν ελ βαρριο, σε οβσερϖα θυε ελ 81 % δε λοσ

ηογαρεσ δεϖενγα εντρε υν ΣΜΜΛς ο µενοσ.

Αδιχιοναλµεντε, σε εσταβλεχε θυε εν ελ 31 %

δε λοσ ηογαρεσ δοσ περσονασ σε ενχυεντραν

δεσεµπλεαδασ ψ θυε εν 19 % δε λοσ ηογαρεσ

αλ µενοσ υνα περσονα νο τιενε τραβαϕο φορµαλ.

Πορ λο αντεριορ, σε εστιµα θυε εν υν 75 % δελ

τοταλ δε λοσ ηογαρεσ υνο ο µ〈σ µιεµβροσ σε

ενχυεντραν σιν εµπλεο.



  

χορρεσπονδιεντε αλ νιϖελ 3 ψ δεβε παγαρ υνοσ

σερϖιχιοσ πβλιχοσ ε ιµπυεστοσ χοστοσοσ παρα



αντεριορεσ χοντρασταν χον λοσ ρεσυλταδοσ οβτε−

νιδοσ εν ελ λτιµο χενσο εχον⌠µιχο ρεαλιζαδο

εν 2013 πορ ελ ∆ΑΝΕ; σε δετερµιν⌠ θυε ηαψ

 

ελλοσ τιενεν ΡΝΤ ψ χυµπλεν λοσ ρεθυισιτοσ παρα

πρεσταρ ελ σερϖιχιο (Φερρερ ψ Μοριλλο, 2013).

Σι βιεν ελ σεχτορ ηοτελερο εσ χονσχιεντε ψ

ρεχονοχε ελ ϖαλορ ψ ελ ιντερσ θυε ελ πατρι−

µονιο χυλτυραλ δελ βαρριο ρεπρεσεντα παρα λοσ

ηυσπεδεσ ψ παρα λοσ ϖισιταντεσ, αλ παρεχερ ελ



ποβλαχι⌠ν λοχαλ ψ ποχο ινϖολυχρα λα παρτιχι−

παχι⌠ν λαβοραλ δε λα χοµυνιδαδ.

Εσβοζο δε υνα εστρατεγια δε

δεσαρρολλο τυρστιχο σοστενιβλε

−



αλ ποτενχιαλ δελ πατριµονιο χυλτυραλ µατεριαλ



τυρισµο νο σε εστ〈ν διστριβυψενδο δε φορµα

εθυιτατιϖα εντρε ελ χονϕυντο δε λοσ αχτορεσ ψ

εν εσπεχιαλ εν λα χοµυνιδαδ λοχαλ, ψα θυε συ

παρτιχιπαχι⌠ν εσ ποχα ο νυλα εν χυαντο α λα

γενεραχι⌠ν δε εµπλεο, ινγρεσοσ ψ παρτιχιπα−

χι⌠ν εν λα γεστι⌠ν δε λα αχτιϖιδαδ τυρστιχα.

Τενιενδο εν χυεντα λα προβλεµ〈τιχα πλαντεαδα

εν ελ βαρριο, συργε λα νεχεσιδαδ δε ινδαγαρ

σοβρε αλτερνατιϖασ δε δεσαρρολλο σοστενιβλεσ

οριενταδασ α ποτενχιαρ λοσ αχτιϖοσ χυλτυραλεσ ψ

λασ χαπαχιδαδεσ προδυχτιϖασ δε λα χοµυνιδαδ

θυε χοντριβυψαν α λα σολυχι⌠ν δε λασ νεχεσι−

δαδεσ λοχαλεσ. Αλ ρεσπεχτο, ς〈σθυεζ (1999)

µενχιονα τρεσ ελεµεντοσ εσενχιαλεσ παρα θυε

σε πυεδα εφεχτυαρ ελ δεσαρρολλο ενδ⌠γενο:

1. Θυε λα χοµυνιδαδ λοχαλ διριϕα, εϕεχυτε ψ

χοντρολε συ προχεσο δε δεσαρρολλο.

2. Θυε υτιλιχε τοδασ λασ ποτενχιαλιδαδεσ

εξιστεντεσ εν ελ τερριτοριο.

Φιγυρα 8. Νιϖελεσ σοχιοεχον⌠µιχοσ. Α〉ο 2012

1 %

11 %

86 %

2 %

Εστρατο

1

Εστρατο

2

Εστρατο

3

Εστρατο

4

Φυεντε: Ελαβοραχιον προπια χον βασε εν ελ χενσο βαρριαλ ρεαλιζαδο πορ Φερρερ ψ Μοριλλο (2013).

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

121

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

3. Θυε τενγα πορ φιναλιδαδ ατενδερ λασ

νεχεσιδαδεσ δε λοσ χιυδαδανοσ δε λα

χοµυνιδαδ λοχαλ. (π. 92).

Λα γεστι⌠ν λοχαλ χοµο ινστρυµεντο παρα

ποτενχιαλιζαρ ελ δεσαρρολλο δελ βαρριο πορ

µεδιο δελ τυρισµο χυλτυραλ

Παρα θυε λα χοµυνιδαδ λοχαλ πυεδα διριγιρ,

εϕεχυταρ ψ χοντρολαρ συ προχεσο δε δεσαρρολλο,

συσ λδερεσ ψ γεστορεσ χυλτυραλεσ δεβεν εσταρ

φορµαδοσ ψ χαπαχιταδοσ. Εν εσε ορδεν, λα

εδυχαχι⌠ν χονστιτυψε ελ πρινχιπαλ ινστρυµεν−

το θυε περµιτιρ〈 µεϕοραρ λασ χονδιχιονεσ δε

ινχλυσι⌠ν, παρτιχιπαχι⌠ν ψ υνα νεγοχιαχι⌠ν

ρεσπονσαβλε θυε ποσιβιλιτε αχχεδερ α λα ρεδισ−

 

τυρστιχα γενερα εν ελ βαρριο, βασαδα εν ελ

ποτενχιαλ δε λοσ αχτιϖοσ χυλτυραλεσ δε λοσ θυε

σον πορταδορεσ.

Εν ελ µαρχο δε λα τεορα δελ δεσαρρολλο εν−

δ⌠γενο, λα ινϖεστιγαχι⌠ν ψ λα εδυχαχι⌠ν,

ϕυντο χον λα ρεδ δε οργανιζαχι⌠ν δε βασε,

σε χονϖιερτεν εν ινστρυµεντοσ θυε περµιτεν

γεσταρ λασ χονδιχιονεσ δε ινχλυσι⌠ν µεδιαντε

λα γενεραχι⌠ν δε χαπαχιδαδεσ, σον ελ ϖνχυλο

θυε ποσιβιλιτα ελ αχχεσο α λα ινφορµαχι⌠ν ψ

αλ χονοχιµιεντο ψ περµιτεν εσταβλεχερ ρε−

λαχιονεσ µ〈σ ϕυστασ, δε µαψορ σεντιδο δε

περτενενχια χον υν τερριτοριο ψ, πορ ενδε,

χον υνα χοµυνιδαδ (Ρενδ⌠ν, 2012, π. 23).



βασε σε πυεδεν σοπορταρ προχεσοσ χονχρετοσ

δε χρεχιµιεντο ψ δεσαρρολλο, σε πυεδε τραβα−

ϕαρ πορ ελ δεσαρρολλο λοχαλ δεσδε ελ αυλα, περο

ταµβιν εν χοντεξτοσ αβιερτοσ θυε πυεδαν

µατεριαλιζαρ λοσ χοµπροµισοσ ψ λασ εξπεχ−

τατιϖασ δε λα χοµυνιδαδ.

Φερρερ ψ Μοριλλο

(2013)

ελ σιγυιεντε νιϖελ εδυχατιϖο: 25 % τιενε εδυ−

χαχι⌠ν συπεριορ ψ δε ποσγραδο, 3 % νο τιενε

νινγυνα εδυχαχι⌠ν ψ 16 % ποσεε ττυλο δε



τρεσ (3) ινστιτυχιονεσ δε εδυχαχι⌠ν συπεριορ,

εν εσπεχιαλ χον λα Εσχυελα Ταλλερ Χαρταγενα δε

Ινδιασ, θυε ναχι⌠ χον ελ αποψο δε λα Αγενχια

Εσπα〉ολα δε Χοοπεραχι⌠ν Ιντερναχιοναλ (ΑΕ−

ΧΙ), θυε δισε〉⌠ υν προγραµα δε πρεσερϖαχι⌠ν

δελ πατριµονιο χυλτυραλ εν Ιβεροαµριχα παρα

χαπαχιταρ τχνιχοσ εσπεχιαλιστασ εν τοδοσ λοσ

〈µβιτοσ δε λα ρεσταυραχι⌠ν ψ λα πρεσερϖαχι⌠ν

δελ πατριµονιο µατεριαλ (ΜινΧΙΤ ψ ΦΟΝΤΥΡ,

2014). Εντρε λασ ιντερϖενχιονεσ µ〈σ δεστα−

χαδασ δε λα Εσχυελα Ταλλερ σε µενχιοναν λα

ρεσταυραχι⌠ν δελ Μυσεο Ναϖαλ δελ Χαριβε, δε

λα Χασα δε λα Μονεδα ψ δελ Τεατρο Ηερεδια;

  

Χοχηεσ; αµοβλαµιεντο ψ ϕαρδινερα, πλαζα

δε λα Πολιχα, Χασα δελ Χονσυλαδο, σεδε δε λα



Χον ρεσπεχτο α λασ οργανιζαχιονεσ δε βασε,



δε σεισ (6) ινστιτυχιονεσ δονδε χονϖεργεν

ψ σε χονχρεταν εν λα ρεαλιδαδ λοσ χονχεπτοσ

δε χοοπεραχι⌠ν ψ σολιδαριδαδ. Πορ µεδιο δε

συ αχχιοναρ σε ϖισιβιλιζα ελ ποτενχιαλ δε λοσ

αχτιϖοσ χυλτυραλεσ, σε φορταλεχεν λοσ λαζοσ

εντρε λα ιδεντιδαδ λοχαλ χον ελ πατριµονιο

Ταβλα 2. Οργανιζαχιονεσ νο γυβερναµενταλεσ



ΟΝΓ Μισι⌠ν

ϑυντα δε Αχχι⌠ν

Χοµυναλ

Εντιδαδ ενχαργαδα δε ιµπυλσαρ ελ

δεσαρρολλο λοχαλ δελ βαρριο.

Φυνδαχι⌠ν Πορ



Τραβαϕα χον νι〉οσ δε λα χοµυ−

νιδαδ, εστ〈 ρεγιστραδα αντε λα

Χ〈µαρα, περο νο ηα δεσαρρολλαδο

υνα µισι⌠ν.

Οργυλλοσαµεντε



 

τραβαϕαν πορ ελ δεσαρρολλο σοχιαλ,



Ασοςεχινοσ Εντιδαδ ενχαργαδα δε ιµπυλσαρ ελ

δεσαρρολλο λοχαλ δελ βαρριο.

 Οργανιζαχι⌠ν χυλτυραλ θυε πρεπαρα



Φυνδαχι⌠ν

ΤυΧυλτυρα

Τραβαϕα τυρσµο χυλτυραλ σοστε−

νιβλε.

Φυεντε: Ελαβοραχι⌠ν προπια.

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

122

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

ψ σε αµπλαν λοσ χαναλεσ δε παρτιχιπαχι⌠ν ε

ινχλυσι⌠ν δε λα χοµυνιδαδ εν ελ προχεσο δε

χονχρεταρ ινιχιατιϖασ διριγιδασ α γαραντιζαρ συ

ϖισιβιλιδαδ, ρεχονοχιµιεντο ψ περµανενχια

εν ελ τερριτοριο.

Ελ χασο δελ Χαβιλδο δε Γετσεµαν

Φρεντε α λασ πρεσιονεσ δε γρυποσ εχον⌠µιχοσ

 −

χαχι⌠ν, λα φαλτα δε αποψο δε λασ αυτοριδαδεσ

δε χοµπετενχια ψ λα νεχεσιδαδ υργεντε δε

ρεχονοχιµιεντο, ϖισιβιλιζαχι⌠ν ψ σαλϖαγυαρδα

δε λοσ βιενεσ µατεριαλεσ ψ δε λασ εξπρεσιονεσ

ινµατεριαλεσ δελ πατριµονιο χυλτυραλ θυε

χονφορµαν συ πρινχιπαλ ϖαλορ αγρεγαδο, λα

χοµυνιδαδ οργανιζαδα χυεντα χον συσ λδε−

ρεσ, γεστορεσ χυλτυραλεσ ψ οργανιζαχιονεσ δε

βασε παρα εξπρεσαρλε αλ µυνδο συ εξιστενχια

ψ ρεσιστενχια α λα εξπυλσι⌠ν. Μυχηοσ δε ελλοσ

σον αχτυαλµεντε προφεσιοναλεσ ρεχονοχιδοσ

εν λα χιυδαδ ψ µαντιενεν συ αρραιγο χον ελ

βαρριο αυν χυανδο ηαν µιγραδο ηαχια οτροσ

σιτιοσ δε λα χιυδαδ; σε οργανιζαν, µυεστραν

συ δεσχοντεντο ψ ρεβελδα φρεντε α λασ πολτι−

χασ χυλτυραλεσ ψ α λασ δεχισιονεσ ινχονσυλτασ

ψ δε ιντερσ περσοναλ πορ παρτε δε αλγυνασ δε

λασ αυτοριδαδεσ δε χοµπετενχια εν ελ τεµα ψ

σε εξπρεσαν εν µανιφεσταχιονεσ, χοµο εσ ελ







θυε λιδερα λα ρεχυπεραχι⌠ν δε λασ τραδιχιονεσ

φεστιϖασ δε ινδεπενδενχια εν Χαρταγενα ψ

λα ιµπυλσορα δε ινϖεστιγαχιονεσ σοβρε λοσ χα−

βιλδοσ δε νεγροσ θυε εξιστιερον εν λα χιυδαδ



(Ελ Τιεµπο, 1998).



[27] α〉οσ δε εξιστενχια δεσδε θυε σε ρεαλιζ⌠

ελ πριµερ α〉ο εν 1989, λλαµαδο Χαβιλδο



σε ρεαλιζαρον εντρε οτροσ λοσ σιγυιεντεσ χα−

−



−

χυπεραχι⌠ν δε µ〈σχαρασ ψ δισφραχεσ (1991).



Οργανιζαδο δεσδε ελ βαρριο δονδε σε γεστ⌠

λα ινδεπενδενχια δε Χαρταγενα, ελ Χαβιλδο

   

ρεπρεσεντατιϖοσ ψ εσπεραδοσ πορ λοσ χαρτα−

γενεροσ δυραντε νοϖιεµβρε [] αυνθυε

νυνχα ελ Χαβιλδο ηα εσταδο ινχλυιδο εν



Ινδεπενδενχια δε Χαρταγενα, εστο νο ηα

σιδο ιµπεδιµεντο παρα θυε τοδοσ λοσ α〉οσ

ελ εϖεντο σε ρεαλιχε χον ελ εσφυερζο δε λοσ

γετσεµανιχενσεσ. (Ελ Υνιϖερσαλ, 2015).

Χοµο εσ χοστυµβρε, σε ρεαλιζα ελ λτιµο δα

δε λασ Φιεστασ δε λα Ινδεπενδενχια ψ νορµαλ−



Ελ Χαβιλδο εν µενχι⌠ν, αυνθυε χονστιτυψε

υν αχτορ πρινχιπαλ ε ιµπορταντε εν ελ προ−

χεσο λοχαλ δε ρειϖινδιχαχι⌠ν δε λασ Φιεστασ

δε Ινδεπενδενχια δε Χαρταγενα α λασ θυε

σε αλυδε, νο φορµα παρτε δε λασ µεσασ δε

τραβαϕο πορθυε χονσιδεραν θυε ελ προχεσο,

µ〈σ θυε υν ιντερσ χολεχτιϖο, εστ〈 λιγαδο α

ιντερεσεσ παρτιχυλαρεσ. Ελ προχεσο δε ρειϖιν−



ρεαλµεντε δεπενδε δε λα οργανιζαχι⌠ν δε λα



µεδιο δελ Ινστιτυτο δε Πατριµονιο Χυλτυραλ

(ΙΠΧΧ

νο εστ〈 λιγαδο διρεχταµεντε αλ προχεσο λοχαλ

δε ρειϖινδιχαχι⌠ν λλεϖαδο α χαβο πορ λα Φυν−



Ασοχιαχι⌠ν δε ςεχινοσ, λα ϑυντα δε Αχχι⌠ν

Χοµυναλ, λα φυνδαχι⌠ν ΤυΧυλτυρα ψ ελ µο−



εντρε οτρασ.

 −

νιζαχιονεσ δε βασε χυλτυραλ τιενεν εν παρτε

συ εξπλιχαχι⌠ν βαϕο ελ εντενδιµιεντο δελ

προχεσο ηιστ⌠ριχο θυε ηα χοντριβυιδο α χρεαρ

υνα χοµυνιδαδ δεσεσπερανζαδα, φαλτα δε φε

εν λασ ινστιτυχιονεσ, χον τραυµασ χολεχτιϖοσ

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

123

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

δε εξχλυσι⌠ν, µυχηοσ εσθυεµασ µενταλεσ

θυε ϖιχτιµιζαν α λα ποβλαχι⌠ν ψ θυε νο ηαν

λογραδο ροµπερ λασ χαδενασ δε εσχλαϖιτυδ

µενταλ. Εστο ηαχε χοµπλεϕο δεσαρρολλαρ

προψεχτοσ, εξιγε µαψορεσ εσφυερζοσ παρα

µοτιϖαρ λα παρτιχιπαχι⌠ν λοχαλ ψ σε χονστι−

τυψε εν υν οβστ〈χυλο θυε δε αλγυνα µανερα

χοντριβυψε αλ ποχο αϖανχε δε λοσ προχεσοσ.

Φρεντε α λο αντεριορ, ινιχιαλµεντε σε προπυσο

αϖανζαρ χον λασ ποχασ περσονασ ιντερεσαδασ

εν λασ ινιχιατιϖασ χυψοσ ρεσυλταδοσ εξιτοσοσ

περµιτιερον αγλυτιναρ µαψορεσ εσφυερζοσ εν

αχχιονεσ δε τραβαϕο µανχοµυναδο. Αδεµ〈σ,

ηαστα δονδε φυε ποσιβλε σε ιντερϖινο ελ γρυπο

δε τραβαϕο, δεσαρρολλανδο αχχιονεσ διριγιδασ

α χοντριβυιρ χον λα ρεϖισι⌠ν δε εσθυεµασ

µενταλεσ ψ α γενεραρ εσπαχιοσ παρα φαχιλιταρ

αχχιονεσ δε χοµυνιδαδ εµποδεραδα, προαχ−

τιϖα, προποσιτιϖα.

Σι βιεν λα εδυχαχι⌠ν εσ ϖιταλ, περο νο λο συ−

  −

νιζαχιονεσ δε βασε πυεδαν αχτιϖαρ λα γεστι⌠ν

λοχαλ, λλαµαν λα ατενχι⌠ν λασ νυεϖασ ποστυρασ



θυιενεσ πυγναν πορ παρτιχιπαρ διρεχταµεντε

εν λασ δεχισιονεσ πβλιχασ θυε σον δε συ ιν−

τερσ, χοµο εσ ελ δισε〉ο δε νυεϖασ πολτιχασ

πβλιχασ θυε φαϖορεζχαν λα παρτιχιπαχι⌠ν δε

λα ποβλαχι⌠ν λοχαλ εν λα χονστρυχχι⌠ν δε υν

νυεϖο ορδεν Εσταδο−σοχιεδαδ. Εσ ελ χασο δε

λα παρτιχιπαχι⌠ν εν λοσ προχεσοσ δε χονστρυχ−

χι⌠ν δε λασ πολτιχασ θυε αφεχταν ελ πατριµονιο

χυλτυραλ ψ ελ δεσαρρολλο τυρστιχο, θυε σον δε

συ ιντερσ ψ χονστιτυψεν ινστρυµεντοσ θυε

περµιτεν φορταλεχερ συ ρεσιστενχια ψ ελ εµπο−

δεραµιεντο χιυδαδανο εν αρασ δε ασεγυραρ λα

περµανενχια δε συσ ποβλαδορεσ ανχεστραλεσ

εν συ τερριτοριο.

Εν εσε ορδεν, σε µενχιονα λα παρτιχιπαχι⌠ν

δε λα χοµυνιδαδ ψ δε λασ οργανιζαχιονεσ δε

βασε χυλτυραλ εν ινιχιατιϖασ ταν ιµπορταντεσ

χοµο ελ προψεχτο δενοµιναδο Μεµοριασ

   

   

  

µ〈σ ο µενοσ ϖειντε α〉οσ ψ θυε ηαχε θυε ηοψ

θυεδε απενασ ελ 24 % δε λα ποβλαχι⌠ν λοχαλ,



  

  

χολοµβιανο ψ εϕεχυταδο πορ λα Ασοχιαχι⌠ν

δε ςεχινοσ, ηα περµιτιδο λα ρεαλιζαχι⌠ν δελ

χενσο ποβλαχιοναλ ψ εσταβλεχερ πρελιµιναρ−

µεντε δατοσ εσταδστιχοσ θυε εϖιδενχιαν λα



δελ σεχτορ, συ χοµπλεϕιδαδ, λασ χονδιχιονεσ

σοχιοεχον⌠µιχασ δε συσ ηαβιταντεσ; ψ, ϕυντο

  

δε ρεχονοχιµιεντο ιδεντιταριο, χοµο χαρ−

τογραφασ, πιεζασ αυδιοϖισυαλεσ, αρχηιϖοσ

  

ψ εν λα προµοχι⌠ν δε αχτιϖιδαδεσ χυλτυρα−

λεσ αρραιγαδασ εν ελ ιµαγιναριο βαρριαλ δε

   

εν χαλλεσ δελ βαρριο, προψεχτανδο πελχυλασ

δε χοντενιδο σοχιαλ ψ εσχενασ χοτιδιανασ δε

  

ϖαλορεσ. (Ριυσ−Υλλδεµολινσ ψ Ποσσο, 2016,

π. 107).

Σε ρεσαλτα ταµβιν λα παρτιχιπαχι⌠ν εν λασ µε−

σασ δε τραβαϕο θυε σε δεσαρρολλαρον χον ελ ΙΠΧΧ

εν ελ προχεσο δε χονστρυχχι⌠ν παρτιχιπατιϖα

δελ Πλαν Σεχτοριαλ δε Τυρισµο δε Χαρταγε−

να δε Ινδιασ 2014−2017 (ΜινΧΙΤ ψ ΦΟΝΤΥΡ,

2014). Αχτυαλµεντε, ρεπρεσενταντεσ δε λασ



α λοσ ταλλερεσ δε παρτιχιπαχι⌠ν χιυδαδανα, θυε

τιενεν ελ σιγυιεντε προπ⌠σιτο:

Ελ φορταλεχιµιεντο, [λα] ϖαλιδαχι⌠ν ψ αχτυα−

λιζαχι⌠ν χοµυνιταρια δελ Πλαν δε Μανεϕο ψ

Προτεχχι⌠ν δελ Χεντρο Ηιστ⌠ριχο δε Χαρταγε−

να δε Ινδιασ (ΠΕΜΠ), Βιεν δε Ιντερσ Χυλτυραλ

(ΒΙΧ) δελ γρυπο υρβανο, δεχλαραδο εν 1959

Πατριµονιο Ναχιοναλ, ψ εν 1984 Πατριµονιο

Ηιστ⌠ριχο δε λα Ηυµανιδαδ πορ λα ΥΝΕΣΧΟ.

(Χαραχολ Ραδιο, 2017).

  

ποδρ〈ν χονχρεταρ εν εσοσ εσπαχιοσ συσ προ−

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

124

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

πυεστασ ψ συσ απορτεσ αλ δοχυµεντο θυε πρε−

τενδε οργανιζαρ λασ αχτιϖιδαδεσ ψ λοσ υσοσ δελ



Εσ δε ανοταρ θυε:

ΠΕΜΠ δελ Χεντρο Ηισ−

τ⌠ριχο σε ινιχι⌠ εν λα δχαδα πασαδα χον

υνα εταπα δε ινϖεστιγαχι⌠ν πρελιµιναρ θυε

χονχλυψ⌠ εν ελ 2006, σεγυιδο δε υνα εταπα

δε διαγν⌠στιχο ιντεγραλ δελ Χεντρο Ηιστ⌠ρι−

χο εν συσ ασπεχτοσ αρθυεολ⌠γιχο, υρβανσ−

τιχο, σοχιοεχον⌠µιχο, χυλτυραλ, ϕυρδιχο ψ

αµβιενταλ, ψ αχτυαλµεντε τιενε λυγαρ υνα

τερχερα εταπα δε φορµυλαχι⌠ν α χαργο δε λασ

εντιδαδεσ διστριταλεσ, λα αχαδεµια ψ οργανι−

ζαχιονεσ σοχιαλεσ, τοδο χον ελ αχοµπα〉α−

µιεντο δελ Μινιστεριο δε Χυλτυρα. (Χαραχολ

Ραδιο, 2017).



−

µαν νο σολο δεβεν χορρεσπονδερ α ινιχιατιϖασ

δε λασ ΟΝΓ δε βασε χυλτυραλ ψ τυρστιχα δελ βα−

ρριο, σινο ταµβιν δεβεν διρεχχιοναρσε δεσδε

λασ εντιδαδεσ γυβερναµενταλεσ χοµπετεντεσ

θυε τιενεν πορ λεψ υν µαψορ χοµπροµισο

παρα αρτιχυλαρ ελ προχεσο ψ προτεγερ λα µε−



 −

χιονεσ διστριταλεσ χοµπετεντεσ χοντριβυψ⌠ εν

ελ πασαδο α αγυδιζαρ λα προβλεµ〈τιχα σοχιαλ

  

δελ πατριµονιο µατεριαλ, εν λα αυσενχια δε

ινϖερσιονεσ περτινεντεσ παρα µεϕοραρ ελ αχχεσο

α λοσ σερϖιχιοσ πβλιχοσ ψ εν ελ ινχρεµεντο

δελ ιµπυεστο πρεδιαλ; πορ χονσιγυιεντε, σε

εσπεχυλα χον ελ ϖαλορ χοµερχιαλ δε λοσ πρεδιοσ

−

δαδ, τοδο παρα δεµοστραρ λα εξιστενχια δε υν





χονσιγο ελ δεσπλαζαµιεντο δε λα ποβλαχι⌠ν

οριγιναλ ραιζαλ πορ νυεϖοσ ποβλαδορεσ θυε

ϖιενεν ατραδοσ δε λα µανο δελ χαπιταλ εχο−

ν⌠µιχο, πορ λασ ιµ〈γενεσ χυλτυραλεσ θυε

σε ϖαν χονστρυψενδο αλρεδεδορ δε 〈ρεασ χον



Προπυεστα ιντερπρετατιϖα δε λοσ

προδυχτοσ τυρστιχοσ δε Γετσεµαν

Ελ δοχυµεντο−προπυεστα δεβε ρεσαλταρ λα

περτινενχια δε αβορδαρ ελ τυρισµο χυλτυραλ

χον παρτιχιπαχι⌠ν χοµυνιταρια ψ αλιανζασ

φρυχτφερασ χον λοσ αχτορεσ πριϖαδοσ δελ τυ−

ρισµο ψ ελ πατριµονιο, σαλϖαγυαρδανδο ελ

πατριµονιο χυλτυραλ µατεριαλ ε ινµατεριαλ αλ



απρεχιανδο λασ ασπιραχιονεσ ψ λοσ ϖαλορεσ δελ

οτρο πορ µεδιο δε λα χοµπρενσι⌠ν µυτυα

δελ ιντερσ χοµπαρτιδο πορ λοσ αχτιϖοσ χυλ−

τυραλεσ. Εν εσε ορδεν, λα προπυεστα δεβε δι−

σε〉αρσε ατενδιενδο νο σολο υνα περσπεχτιϖα

ινστρυµενταλιστα δε χρεαχι⌠ν δε προδυχτοσ

τυρστιχοσ συϕετοσ α δετερµιναχιονεσ δε µερ−

χαδο, σινο ταµβιν δεσδε υνα χονχεπχι⌠ν µ〈σ

ϖινχυλαδα α γενεραρ αλτερνατιϖασ ψ εσπαχιοσ

δε σαλϖαγυαρδα ψ δεσαρρολλο δε λα χοµυνιδαδ



Παρα ελ δισε〉ο ψ λα ιµπλεµενταχι⌠ν δε υνα

προπυεστα ιντερπρετατιϖα δε λοσ προδυχτοσ

  

ατενδερ λοσ χριτεριοσ εξπυεστοσ προπυεστοσ



ψ Βερναρδ (2002).



Βερναρδ, 2002) αχυ〉α λα εξπρεσι⌠ν χονϕυντο

ιντερπρετατιϖο χοµο υνα αλτερνατιϖα α παρ−

  

ιδεα δε χονϕυντο ιντερπρετατιϖο εσ δαρ υνα

δενοµιναχι⌠ν τε⌠ριχα α υν τιπο δε οφερτα

πατριµονιαλ χεντραδα εν λα πρεσενταχι⌠ν δε

 

χοµο αθυελλοσ τερριτοριοσ δοταδοσ δε υνα

φυερτε περσοναλιδαδ ηιστ⌠ριχα, ηερεδεροσ δε



ινϖολυχρα δεσδε λα εστρατεγια δε χοµυνιχα−

χι⌠ν ε ινφορµαχι⌠ν ηαστα λα οφερτα χυλτυραλ

χυψοσ ελεµεντοσ σον ορδεναδοσ εν 〈µβιτοσ

τεµ〈τιχοσ.

Α χοντινυαχι⌠ν, σε εξπονεν βρεϖεµεντε αλγυ−



El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

125

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

χον ελ προπ⌠σιτο δε χονφορµαρ υν χονϕυντο

ιντερπρετατιϖο θυε βυσχα προδυχιρ σενσαχιονεσ

εν ελ ϖισιταντε, δεσπερταρ συσ εµοχιονεσ ψ



χοµο δεστινο τυρστιχο χυλτυραλ:

1. Πατριµονιο παρα υσο τυρστιχο, τρανσφορ−

µαδο εν υν προδυχτο δε χονσυµο χοµο

εσπεχτ〈χυλο εν ελ σεντιδο δε πυεστα εν

   

  −

−

ψεχτα χοµο υν εσπαχιο χυλτυραλ διριγιδο α

βρινδαρ οπορτυνιδαδεσ δε ϖισιβιλιζαχι⌠ν,

ρεχονοχιµιεντο ψ εµπρενδιµιεντο παρα

λοσ γεστορεσ χυλτυραλεσ.

2. Πατριµονιο χοµο ρεχυρσο τυρστιχο, διριγι−

δο α ϖαλοραρ ψ σαλϖαγυαρδαρ ελ πατριµονιο



ελεµεντοσ χονσιδεραδοσ χοµο βιενεσ

χυλτυραλεσ ε ιµπονγα οτρα µανερα δε ϖα−

λοραρ λα ιντεραχχι⌠ν σοχιαλ θυε συργε δε λα

εξπεριενχια χοµπαρτιδα χον ελ ϖισιταντε

ψ, εν γενεραλ, λα σοχιεδαδ, χοµο ποδραν

σερ:

 

ψ σαλϖαγυαρδα δελ πατριµονιο χυλτυραλ

−

πυεστα χυλτυραλ θυε ναχε δε λα οργανιζαχι⌠ν δε



ελ οβϕετιϖο χοµν δε σαχαρ αδελαντε ελ βαρριο

ρεϖιϖιενδο συ ιδεντιδαδ ψ συσ τραδιχιονεσ. Αλ

πρινχιπιο, ελ γρυπο συργι⌠ χον υν ενφοθυε

σοχιαλ, περο δεσπυσ δε αλγυνοσ α〉οσ ϖιερον



οχασι⌠ν πρεχισα παρα ιντεγραρ α λα χοµυνιδαδ

ψ φορταλεχερ χιερτοσ ϖαλορεσ ψ τραδιχιονεσ θυε

ηαβαν σιδο ολϖιδαδοσ.

Εν 1989 σε λλεϖ⌠ α χαβο ελ πριµερ χαβιλδο,

 

   

φαλταδο εν νινγν νοϖιεµβρε, λλεγανδο αλ



ρεπρεσεντατιϖο δελ βαρριο ψ µοδελο δε ιµι−

   

χοστυµβρεσ, λα µσιχα, λοσ ϕυεγοσ ψ ελ φολχλορ

σε µεζχλαν εν εστε εσπεχτ〈χυλο.

Εν ελ Χαβιλδο σε ενχυεντραν λοσ περσοναϕεσ

τπιχοσ δε εστε τιπο δε χελεβραχιονεσ: []



χαργοσ θυε σον ϖιταλιχιοσ ψ ϖοχεροσ δε λα µ〈σ

αµπλια ψ µαγνα µυεστρα δε λοσ ϖαλορεσ χυλ−

τυραλεσ δε υν πυεβλο αλεγρε, χρεψεντε εν συσ

χοστυµβρεσ ψ αντροπολ⌠γιχαµεντε µαδυρο, εν

βυσχα δε λα περπετυαχι⌠ν δε συσ τραδιχιονεσ.

 

χον λοσ ϖισιταντεσ

Σε ηαχε ϖισιβλε πορ µεδιο δελ δεσαρρολλο

 

πορταδορεσ ψ χυστοδιοσ δε λασ τραδιχιονεσ ψ

−

µαν. Μεδιαντε εϖεντοσ σε πρετενδε νο δεϕαρ

µοριρ λοσ ρεχυερδοσ ψ χοµπαρτιρ ηιστοριασ,

ρελατοσ, µιτοσ ψ λεψενδασ χον λοσ ϖισιταντεσ.

Ασ µισµο, πορ µεδιο δελ Ιντερνετ 2.0 σε

προπονε χρεαρ υν γρυπο εν λα ρεδ σοχιαλ θυε

περµιτα χοµπιλαρ ε ιντερχαµβιαρ µεµοριασ

πορ χαρπετασ τεµ〈τιχασ παρα χοµπαρτιρ φοτο−

γραφασ ηιστ⌠ριχασ, ϖιδεοσ ψ λοσ τεξτοσ δε λα



 

περµανενχια εν ελ τερριτοριο

Παρα λογραρ ελ αντεριορ προπ⌠σιτο, σε πρετενδε



−

δο εν 1992 πορ ελ Μινιστεριο δε Χυλτυρα δε

  



θυε εν συ τερχερα ϖερσι⌠ν εν ελ α〉ο 2013:

[] ρεσπονδι⌠ α λα νεχεσιδαδ δε γενεραρ εσ−

παχιοσ δε δεβατε αλρεδεδορ δε λασ αφεχταχιο−

νεσ θυε λοσ προχεσοσ δε πατριµονιαλιζαχι⌠ν

δε λοσ χεντροσ ηιστ⌠ριχοσ ηαν προπιχιαδο

σοβρε λασ χοµυνιδαδεσ θυε λοσ ηαν ηαβιταδο.

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

126

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

Εν τρµινοσ γενεραλεσ, αχτυαλµεντε ελ χεντρο

ηιστ⌠ριχο δε Χαρταγενα εσ ελ προδυχτο δε λα



δε συ πατριµονιο ψ δεσεχηαρ [συ] διµενσι⌠ν

ινµατεριαλ. (Νοριεγα, 2013).

 

Σε χονχρετα πορ µεδιο δε λοσ µυραλεσ δε

 

λα µισµα χοµυνιδαδ, ελ σεχτορ πβλιχο, ελ



ψ δεσαρρολλαδα εν ελ µαρχο δελ 1.ερ Φεστιϖαλ

Ιντερναχιοναλ δε Αρτε Υρβανο δε Χολοµβια.

Εστα ινιχιατιϖα εσ χονσιδεραδα χοµο υνα φορµα

δε ιντεραχχι⌠ν εντρε λα ηιστορια ψ λα χυλτυρα δε



χρεανδο νυεϖασ οπορτυνιδαδεσ δε δεσαρρο−



(Χιυδαδ ςιϖα, 2013).

Εστα γαλερα δε αρτε υρβανο εν υν ατραχτιϖο

τυρστιχο ψ χυλτυραλ παρα λοσ ϖισιταντεσ, θυε,

αδεµ〈σ δε εµβελλεχερ λασ φαχηαδασ δετεριο−

ραδασ, χοµυνιχαν µενσαϕεσ ρελεϖαντεσ θυε

   

 

ςιϖα, 2013). Ταµβιν αψυδαν α σενσιβιλιζαρ ψ

α εσταβλεχερ πυεντεσ εντρε διφερεντεσ γρυποσ

δε λα χοµυνιδαδ−ϖισιταντεσ ψ α εϖιδενχιαρ ελ

ϖαλορ τυρστιχο−χυλτυραλ δε εστε βαρριο παρα



 

Ινιχιατιϖα πυεστα εν µαρχηα παρα δεσχυβριρ

λα ατµ⌠σφερα χυλτυραλ, αρτστιχα ψ βοηεµια δε

 −

ραλ: παρα χονοχερ, ρεσχαταρ ψ ρελαϕαρ ελ αλµα

δεσχυβριενδο συ ηιστορια.

Χονχλυσιονεσ



  

µονυµεντοσ ε ιγλεσιασ, δε υν πασαδο ριχο

εν αϖεντυρασ, λεψενδασ ψ τραδιχιονεσ. Εστοσ

λυγαρεσ, πυντοσ τυρστιχοσ πορ εξχελενχια, σον

παρτε δελ πατριµονιο ιντεγραλ δελ βαρριο ψ δε λα

χιυδαδ δε Χαρταγενα δε Ινδιασ, σον ατραχτιϖοσ

νιχοσ, διγνοσ δε σερ χονοχιδοσ, ϖισιταδοσ

ψ αδµιραδοσ πορ λοσ ϖισιταντεσ ψ λα χοµυνι−

δαδ εν γενεραλ. Σιν εµβαργο, α πεσαρ δε ελλο

σε περχιβε θυε λα χοµυνιδαδ πορταδορα δε

εσε λεγαδο ηιστ⌠ριχο ψ χυλτυραλ νο παρτιχιπα

εν ελ χρεχιµιεντο δε λα αχτιϖιδαδ εχον⌠µιχα

πρινχιπαλ, ϖινχυλαδα αλ τυρισµο, θυε αλ παρε−



ρελαχιοναδοσ χον λα γενεραχι⌠ν δε ινγρεσοσ

εχον⌠µιχοσ, εµπρενδιµιεντοσ ψ εµπλεο.



εσ υνο δε λοσ πριµεροσ βαρριοσ δε λα χιυδαδ

πορταδορ δε υνα γραν ριθυεζα χυλτυραλ ε ηισ−

τ⌠ριχα, ελ νιϖελ εχον⌠µιχο µ〈σ σοβρεσαλιεντε

εν ελ βαρριο εσ ελ µεδιο, χον υν 36.2 % δε λα

ποβλαχι⌠ν; λε σιγυεν ελ εστρατο µεδιο−βαϕο

(30.2 %), ελ βαϕο (30.2 %) ψ, πορ λτιµο, ελ

εστρατο αλτο, χον σολο ελ 3.4 % δε λα ποβλαχι⌠ν.

Ιγυαλµεντε, ελ χενσο δελ ∆ΑΝΕ δελ α〉ο 2005

µοστρ⌠ θυε ελ 71 % δε λα ποβλαχι⌠ν δελ βαρριο



λα ποβλαχι⌠ν δε γετσεµανιχενχεσ σε ρεδυϕο

α υν 25.3 %. Εστε ρεδυχιδο νµερο δε ηαβι−

ταντεσ πρεσεντα ινγρεσοσ βαϕοσ (24.4 %), υνα

εσχασα εδυχαχι⌠ν προµεδιο (8.8 α〉οσ) ψ υν

αλτο πορχενταϕε δε τραβαϕαδορεσ ινφορµαλεσ

(45.3 %) (Φερρερ ψ Μοριλλο, 2013).

Εν ελ λτιµο χενσο εχον⌠µιχο ρεαλιζαδο εν

2013 πορ ελ ∆ΑΝΕ, σε δετερµιν⌠ θυε ηαψ υν



43 τιενεν ΡΝΤ ψ χυµπλεν λοσ ρεθυισιτοσ παρα

πρεσταρ ελ σερϖιχιο (Φερρερ ψ Μοριλλο, 2013).

Εν χοντραστε, λα προσπεριδαδ δελ σεχτορ ηοτε−

λερο νο γυαρδα ρελαχι⌠ν εξπρεσα χον λα εσχασα

παρτιχιπαχι⌠ν λαβοραλ δε λα χοµυνιδαδ φρεντε

α λα αχτιϖιδαδ δελ τυρισµο ψ νο εσ εϖιδεντε ελ



Σε ρεχονοχε ελ γραν ϖαλορ δελ πατριµονιο

χυλτυραλ ινµατεριαλ θυε λα ποβλαχι⌠ν δε εστε

βαρριο ποδρα απορταρ χοµο ρεχυρσο τυρστιχο

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

127

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

 

παρα λα ποβλαχι⌠ν ψ λοσ αχτορεσ πριϖαδοσ.



σιδο ελ δεσαρρολλο δελ βαρριο, θυε σε αρτιχυλα

    

 

σοβρε φορµασ δε εξχλυσι⌠ν σοχιαλ ψ σεγρεγα−

−

µαν, σινο θυε προϖιενε δεσδε ελ µοµεντο

µισµο εν θυε Χαρταγενα διο υν γιρο ηαχια

  



Εσ ιµπορταντε ρεσαλταρ ελ ϖαλορ εστρατγιχο,

λοσ ρετοσ, λοσ ριεσγοσ ψ λασ οπορτυνιδαδεσ θυε

σε ασοχιαν χον λα σαλϖαγυαρδα δελ πατριµονιο

χυλτυραλ ινµατεριαλ ψ ελ δεσαρρολλο ελ τυρισµο,

  

παρα λοσ µιεµβροσ δε λα χοµυνιδαδ γετσε−

−

χι⌠ν ψ προδυχιρ ινχεντιϖοσ παρα χονσερϖαρ ψ

ποτενχιαρ ελ πατριµονιο χυλτυραλ ινµατεριαλ.



εστε πατριµονιο παρα ρεσιστιρ λασ φυερζασ θυε

ινδυχεν συ εξπυλσι⌠ν δελ τερριτοριο ανχεστραλ

ψ γαραντιζαρ συ συπερϖιϖενχια εν υν µυνδο

γλοβαλιζαδο, χον λα παρτιχιπαχι⌠ν δε λοσ δισ−

τιντοσ αχτορεσ γυβερναµενταλεσ ψ πριϖαδοσ

δελ τυρισµο ψ δελ πατριµονιο.

Εν εσε ορδεν, σε συγιερεν ελ δισε〉ο ψ λα ιµ−

πλεµενταχι⌠ν δε υνα προπυεστα ιντερπρετατιϖα

  

Ταλ προπυεστα δεβε σερ χονστρυιδα ατενδιεν−

δο νο σολο υνα περσπεχτιϖα ινστρυµενταλιστα

δε χρεαχι⌠ν δε προδυχτοσ τυρστιχοσ συϕετοσ

α δετερµιναχιονεσ δε µερχαδο, σινο ταµ−

βιν δεσδε υνα χονχεπχι⌠ν µ〈σ ϖινχυλαδα

α γενεραρ αλτερνατιϖασ ψ εσπαχιοσ δε σαλϖα−

γυαρδα ψ δεσαρρολλο δε λα χοµυνιδαδ λοχαλ





εστε προπ⌠σιτο εν χυαντο α λα χοντριβυχι⌠ν

παρα µεϕοραρ λασ χονδιχιονεσ δε ινχλυσι⌠ν,

παρτιχιπαχι⌠ν ψ υνα νεγοχιαχι⌠ν ρεσπονσαβλε

θυε ποσιβιλιτε αχχεδερ α λα ρεδιστριβυχι⌠ν δε

−

ρα εν ελ βαρριο, βασαδα εν ελ ποτενχιαλ δε λοσ

αχτιϖοσ χυλτυραλεσ δε λοσ θυε σον πορταδορεσ.

Ασ µισµο, λασ οργανιζαχιονεσ δε βασε ψ λασ

ρεδεσ θυε σε πυεδεν αρτιχυλαρ χονστιτυψεν

ινστρυµεντοσ θυε απορταν α λοσ προχεσοσ

χονχρετοσ δε χρεχιµιεντο ψ δεσαρρολλο λοχαλ ψ

χοντριβυψεν α µατεριαλιζαρ λοσ χοµπροµισοσ

ψ λασ εξπεχτατιϖασ δε λα χοµυνιδαδ.

Φιναλµεντε, σε δεβεν φορταλεχερ λοσ µεχανισ−

µοσ δε χοµυνιχαχι⌠ν ψ δε ιντερχαµβιο, σε

ηα δε σενσιβιλιζαρ α λα χοµυνιδαδ εν γενεραλ



ψ σε δεβε ρενοϖαρ ελ σεντιδο δε περτενενχια ε



δελ τυρισµο ψ εµποδερανδο α λοσ ρεσιδεντεσ

α ρεσιστιρ συ δεσπλαζαµιεντο ψ δεσαπαριχι⌠ν.

Εν εσε ορδεν, ϖαλε λα πενα ρεχονοχερ λοσ

εσφυερζοσ ρεαλιζαδοσ πορ λασ οργανιζαχιονεσ

σοχιαλεσ δε βασε θυε παρτιχιπαν εν λοσ προχε−

σοσ δε χονστρυχχι⌠ν δε πολτιχασ πβλιχασ παρα

ελ λογρο δε υν δεσαρρολλο σοστενιβλε βασαδο

εν λα σαλϖαγυαρδα δελ πατριµονιο χυλτυραλ ψ

ποτενχιαλιζαδο εν ελ τυρισµο, προχεσοσ θυε

τιενεν χοµο ρεθυισιτο λα περµανενχια ψ παρ−

τιχιπαχι⌠ν δε συσ ποβλαδορεσ ανχεστραλεσ εν

συ τερριτοριο, τοδο ελλο χοµο ρεσπυεστα α



σε δεσαρρολλα χον ποχα ρεγυλαχι⌠ν εσταταλ ψ νο

χοντριβυψε α φορταλεχερ λα χυλτυρα λοχαλ νι λα

σαλϖαγυαρδα δελ πατριµονιο χυλτυραλ.

Ρεφερενχιασ βιβλιογρ〈φιχασ

Αλχαλδα Μαψορ δε Χαρταγενα. (2012). Πλαν δε

∆εσαρρολλο Αηορα Σ Χαρταγενα 2013−2015. Ρε−

χυπεραδο δε ηττπ://σερϖιχιοσ.χαρταγενα.γοϖ.χο/

ΠΡΟΨΕΧΤΟ∆Ε−

ΣΑΡΡΟΛΛΟΑΗΟΡΑΣΙ.πδφ

Πλαζα δε λα Τρινιδαδ [Εν−

τραδα δε υν βλογ]. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ΤΒΒπϑΩ

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

128

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

Αρχαδια. (20 δε φεβρερο δε 2013). Ελ δεσαλοϕο

νεολιβεραλ. Αρχαδια. Ρεχυπεραδο δε ηττπ://ωωω.

ρεϖιστααρχαδια.χοµ/ιµπρεσα/αντροπολογια/αρτιχυλο/

ελ−δεσαλοϕο−νεολιβεραλ/31176

Αρναυδο, Μ. ψ Χορβελλα, ς. (2013). Αν〈λισισ δε

λα ποτενχιαλιδαδ δε Μοντε Ηερµοσο παρα λογραρ

ελ δεσαρρολλο λοχαλ α παρτιρ δε βιενεσ χυλτυραλεσ.

Ρεϖιστα ΤΥΡψ∆ΕΣ , 6(15) [Εν λνεα]. Ρεχυπεραδο

δε γοο.γλ/Τιδυτα

Αρροψο Τοϖαρ, Ρ. (νοϖιεµβρε, 2011). Λα σοχιεδαδ

δε ενσυε〉ο δελ τυρισµο. Τυρισµο ψ Σοχιεδαδ, ΞΙΙ,

17−26. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/Θπη59φ

Βενεδεττο, Α. (2006). Λα ρεχονστρυχχι⌠ν ιδεν−

τιταρια παρα ελ δεσαρρολλο δε τερριτοριοσ ρυραλεσ.

Τραβαϕο πρεσενταδο εν ελ ςΙΙ Congreso Latino-

americano de Sociología Rural. “La cuestión rural

en América Latina. Exclusión y resistencia social:

πορ υν αγρο χον σοβερανα, δεµοχραχια ψ συστεν−

tabilidad”, de la Asociación Latinoamericana de

Σοχιολογα Ρυραλ, Θυιτο, Εχυαδορ. Ρεχυπεραδο

δε γοο.γλ/γΘΑΛϕΠ

Χ〈µαρα δε Χοµερχιο δε Χαρταγενα. (οχτυβρε

δε 2015). Χοτιζαχι⌠ν ν.ο 0516. Ινφορµαχι⌠ν χο−

mercial y servicios virtuales. Sede Santa Lucía,

Χαρταγενα δε Ινδιασ.

Χαραχολ Ραδιο (6 δε αβριλ δε 2017). Ινιχια σο−

χιαλιζαχι⌠ν δελ ΠΕΜΠ δε Χαρταγενα. Ρεχυπεραδο

δε ηττπ://χαραχολ.χοµ.χο/εµισορα/2017/04/06/

χαρταγενα/1491501916_349768.ητµλ

Χιυδαδ ςιϖα. (2 δε διχιεµβρε δε 2013). Λοσ µυρα−

λεσ δελ βαρριο Γετσεµαν χονταρ〈ν λα ηιστορια δε

Χαρταγενα. Ρεχυπεραδο δε ηττπ://ωωω.χολοµβια.

χο/εστα−εσ−χολοµβια/χυλτυρα/αρτε/λοσ−µυραλεσ−

δελ−βαρριο−γετσεµανι−χονταραν−λα−ηιστορια−δε−

χαρταγενα/

Dager Nieto, J. (2001). ∆ιχχιοναριο αρτστιχο ψ

αρθυιτεχτ⌠νιχο δε Χαρταγενα δε Ινδιασ. Χαρταγενα

δε Ινδιασ. Ρεχυπεραδο δε ηττπ://ωωω.δελαγραχια.

de/Diccionario.pdf

∆ΑΝΕ. (2013). Ενχυεστα δε γαστο ιντερνο εν τυ−

ρισµο (ΕΓΙΤ) 2012−2013. Ρεχυπεραδα δε γοο.γλ/

Μφσσ7θ

Deavila-Pertuz, O. (octubre de 2010). Πολτιχασ

υρβανασ. Τυρισµο ψ εξχλυσι⌠ν σοχιαλ εν Χαρταγενα

δυραντε λα σεγυνδα µιταδ δελ σιγλο ΞΞΙ. Πονενχια

πρεσενταδα εν ελ ΞΞΞΙΙΙ Ενχυεντρο ΡΝΙΥ: Ινδεπεν−

dencia, Democracia y Procesos Urbanos. Univer−

σιδαδ δελ Ατλ〈ντιχο, Βαρρανθυιλλα. Ρεχυπεραδα δε

γοο.γλ/δΛϕαΝΓ

De la Puente, A., Martínez, G. y Spitale, P. (2012).

Diagnóstico de la potencialidad turística del pa−

τριµονιο χυλτυραλ ινµατεριαλ. Εστυδιο δε χασοσ:

δεπαρταµεντοσ Αραυχο ψ Σαν Βλασ δε λοσ Σαυχεσ,

La Rioja-Argentina. Ρεϖιστα ΤΥΡψ∆ΕΣ, 5(13) [Εν

λνεα]. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ϕθ2ξρε

Díaz de Paniagua, R. y Paniagua, R. (1992).

Βιενεσταρ σοχιαλ ψ πατριµονιο χυλτυραλ: υνα προ−

πυεστα δε δεσαρρολλο σοχιαλ εν υν βαρριο δελ σεχτορ

ηιστ⌠ριχο δε Χαρταγενα. Ινϖεστιγαχι⌠ν ψ ∆εσαρρο−

λλο, 2, 128-139. Recuperado de goo.gl/WWdpfn

Domínguez, P. y Bernard, A. (2002). La interpre−

ταχι⌠ν δελ πατριµονιο χοµο εστρατεγια δε χονσερ−

ϖαχι⌠ν, απροϖεχηαµιεντο ψ δεσαρρολλο εν Σαντα

Μαρα δε Τονανζιντλα (Χηολυλα, Πυεβλα−Μξιχο).

En D. Meyer (Ed.), Τυρισµο ψ δεσαρρολλο σοστε−

νιβλε (ππ. 250−268). Βογοτ〈, ∆. Χ.: Υνιϖερσιδαδ

Εξτερναδο δε Χολοµβια.

El Tiempo. (22 de octubre de 1998). Lanzan el

Cabildo de Getsemaní. Ελ Τιεµπο. Ρεχυπεραδο

δε γοο.γλ/ζΒ9ξυψ

Ελ Υνιϖερσαλ. (11 δε νοϖιεµβρε δε 2015). Ελ τραδι−

cional Cabildo de Getsemaní se vivirá este domin−

γο. Ελ Υνιϖερσαλ. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ς1ΧΓχµ

Εσχοβαρ, Α. ψ Βυργοσ, Ρ. (2 αλ 4 δε οχτυβρε δε

2013). Ινχιδενχιασ δε λασ πολτιχασ πβλιχασ παρα

λα ρεϖαλοριζαχι⌠ν δελ πατριµονιο χυλτυραλ: χασο

βαρριο Γετσεµαν, Χαρταγενα δε Ινδιασ, Χολοµ−

βια. ΙΙ Σιµποσιο Ιντερναχιοναλ δε Ινϖεστιγαχι⌠ν εν

Τυρισµο ψ ΙΙΙ Ναχιοναλ δε Σεµιλλεροσ δε Ινϖεστιγα−

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

129

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

χι⌠ν δε λα Υνιϖερσιδαδ Πεδαγ⌠γιχα ψ Τεχνολ⌠γιχα

δε Χολοµβια, Παιπα. Ρεχυπεραδο δε ϖιρτυαλ.υπτχ.

εδυ.χο/µεµοριασ/ινδεξ.πηπ/σιµποσιο/σιµποσιο/

παπερ/ϖιεω/358/355

Εσχοβαρ, Α. (2014). Εϖαλυαχι⌠ν δε λασ πολτιχασ

πβλιχασ δελ Πατριµονιο Χυλτυραλ Ινµατεριαλ εν

φυνχι⌠ν δε συ υσο τυρστιχο. Χασο: βαρριο Γετσε−

µαν, Χαρταγενα δε Ινδιασ, Χολοµβια. Βογοτ〈,

∆. Χ.: Dirección de Investigaciones. Fundación

Universitaria Los Libertadores. (Inédito).

Φερρερ, Φ. ψ Μοριλλο, Μ. Α. (2013). Γετσεµαν.

Πατριµονιο µατεριαλ ϖιϖο δελ Χεντρο Ηιστ⌠ριχο

δε Χαρταγενα δε Ινδιασ. Χαρταγενα: Ηολλµαν

Ιµπρεσορεσ.

Getsemaní. (13 de abril de 2011). Ηιστορια δελ

βαρριο Γετσεµαν [Εντραδα δε υν βλογ]. Ρεχυ−

περαδο δε ηττπ://ηιστοριαδελβαρριογετσεµανι.

βλογσποτ.χοµ.χο/

Ηαυδρψ δε Σουχψ, Ρ. (ϕυνιο, 2003). Προδυχτοσ

χον ιδεντιδαδ τερριτοριαλ. Documento presentado

εν ελ Φορο Ναχιοναλ δε Πολτιχασ δε Εσταδο παρα

el Desarrollo Rural. ΙΙΧΑ, Latacunga, Ecuador.

Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/11ΒϕοΕ

Ιντερνατιοναλ Χουνχιλ ον Μονυµεντσ ανδ Σιτεσ

(ΙΧΟΜΟ Σ). (1999). Χαρτα ιντερναχιοναλ σοβρε

τυρισµο χυλτυραλ. Λα γεστι⌠ν δελ τυρισµο εν λοσ

σιτιοσ χον πατριµονιο σιγνιφιχατιϖο. Ρεχυπεραδα

δε γοο.γλ/γςϑϕ∆Μ

Μινιστεριο δε Χοµερχιο, Ινδυστρια ψ Τυρισµο (Μιν−

ΧΙΤ). (2010). Μετοδολογα παρα λα ελαβοραχι⌠ν δελ

ινϖενταριο δε ατραχτιϖοσ τυρστιχοσ. Βογοτ〈, ∆. Χ.:

ΜινΧΙΤ. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/υΜΗΕΗ4

Μινιστεριο δε Χοµερχιο, Ινδυστρια ψ Τυρισµο

(ΜινΧΙΤ)  Οφιχινα δε Εστυδιοσ Εχον⌠µιχοσ.

(2013). Ινφορµε Τυρισµο. Ενερο 2013. Ρεσυµεν.

Βογοτ〈: ΜινΧΙΤ. Recuperado de goo.gl/NzzutL

Μινιστεριο δε Χοµερχιο, Ινδυστρια ψ Τυρισµο

(ΜινΧΙΤ)  Οφιχινα δε Εστυδιοσ Εχον⌠µιχοσ.

(µαρζο δε 2015). Ινφορµε Τυρισµο. ∆ιχιεµβρε

2014. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/7νΦϕζ6

Μινιστεριο δε Χοµερχιο, Ινδυστρια ψ Τυρισµο (Μιν−

ΧΙΤ) ψ ΦΟΝΤΥΡ. (2014). Πλαν Σεχτοριαλ δε Τυρισµο

δε Χαρταγενα δε Ινδιασ 2014−2017. Χαρταγενα δε

Ινδιασ: Παναµεριχανα Φορµασ ε Ιµπρεσοσ Σ. Α.

Μιρ⌠, Μ. (1996). Ιντερπρεταχι⌠ν, ιδεντιδαδ ψ

τερριτοριο. Υνα ρεφλεξι⌠ν σοβρε ελ υσο σοχιαλ δελ

πατριµονιο. Ρεϖιστα ΠΗ, 18 (Εσπεχιαλ µονογρ〈φι−

χο. Πατριµονιο ετνολ⌠γιχο), 33−37. Ρεχυπεραδο

de goo.gl/GrYyLa

Molano, O. L (2006). Λα ιδεντιδαδ χυλτυραλ, υνο

δε λοσ δετοναντεσ δελ δεσαρρολλο τερριτοριαλ (Σεριε

Τερριτοριοσ χον Ιδεντιδαδ Χυλτυραλ). Σαντιαγο δε

Χηιλε: ΡΙΜΙΣΠ.

Νοριεγα, Σ. Χ. (2013). Μεµοριασ δε λιβερταδ 3.

Ηαβλα Γετσεµαν βαρριαδα. Ρεχυπεραδο δε ηττπσ://

co.linkedin.com/in/sandra-carolina-noriega-

αγυιλαρ−3259172α

Οργανιζαχι⌠ν Μυνδιαλ δελ Τυρισµο (ΟΜΤ). (2003).

Τυρισµο ψ ατενυαχι⌠ν δε λα ποβρεζα. Μαδριδ, Εσ−

πα〉α: ΟΜΤ. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/2ψΚοΓ∆

Οσοριο, ϑ. ψ Ροζο, Ε. (2013). Τυρισµο ψ χυλτυρα,

ρετοσ ψ περσπεχτιϖασ εν Αµριχα Λατινα. Βογοτ〈:

Υνιϖερσιδαδ Εξτερναδο δε Χολοµβια. ∆ΟΙ: ηττπ://

δξ.δοι.οργ/10.18601/01207555.ν15.18

Πρεζ, Ι. ψ Ραµρεζ, ϑ. (2013). Απορταχιονεσ αλ

δεσαρρολλο εχοτυρστιχο σοστενιβλε α παρτιρ δε λασ

ρελαχιονεσ ιντερσεχτοριαλεσ εν 〈ρεασ προτεγιδασ.

Εξπεριενχια Παρθυε Ναχιοναλ ςι〉αλεσ, Χυβα. Ιν−

ϖεστιγαχιονεσ Τυρστιχασ, 6, 71−94. ∆ΟΙ: 10.14198/

ΙΝΤΥΡΙ2013.6.04

Pérez, G. y Salazar, I. (2005). Λα ποβρεζα εν Χαρ−

ταγενα: υν αν〈λισισ πορ βαρριοσ (Serie Documen−

τοσ δε Τραβαϕο σοβρε Εχονοµα Ρεγιοναλ, ν.ο 94).

Χαρταγενα: Βανχο δε λα Ρεπβλιχα. Ρεχυπεραδο

δε γοο.γλ/ςξΤΧ8ν

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

130

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

ΠΡΟΧΟΛΟΜΒΙΑ. (2017). Ινφορµε δε τυρισµο εξτραν−

ϕερο εν Χολοµβια. Recuperado de goo.gl/kkmehN

ΠΡΟΕΞΠΟΡΤ Χολοµβια. (2012). Ινφορµε δε τυρισµο

εξτρανϕερο εν Χολοµβια. Χιφρασ δε 2012. Ρεχυπε−

ραδο δε γοο.γλ/1ΖΜϖ8Κ

Rendón, J. A. (2012). Del crecimiento económi−

co del buen vivir. Las apuestas por la dignidad

ηυµανα. Εν ΡΕΛΑΛ – Región Latinoamericana

Lasallista (Ed.), Μισι⌠ν Χυαδερνοσ ΡΕΛΑΛ, ν.ο 2.

∆εσαρρολλο ηυµανο ιντεγραλ ψ συστενταβλε (ππ. 11−

25). Βογοτ〈: ΡΕΛΑΛ ε Ινστιτυτο δε λοσ Ηερµανοσ δε

las Escuelas Cristianas – La Salle. Recuperado

δε γοο.γλ/5ΦΨϑβσ

Rius-Ulldemolins, J. y Posso Jiménez, L. (2016).

Χυλτυρα, τρανσφορµαχι⌠ν υρβανα ψ εµποδεραµιεντο

χιυδαδανο φρεντε α λα γεντριφιχαχι⌠ν. Χοµπαραχι⌠ν

entre el caso de Getsemaní (Cartagena de Indias) y

ελ Ραϖαλ (Βαρχελονα). ΕΥΡΕ, 42(126), 97−122. ∆ΟΙ:

10.4067/Σ0250−71612016000200005

Ροδργυεζ, Μ. Χ., Μενδοζα δε Φερρερ, Η. ψ ςιϖασ,

Α. (2009). Αρτιχυλαχι⌠ν δε λοσ σιστεµασ δε αχχι⌠ν

σοχιαλ δε χαρα αλ δεσαρρολλο ενδ⌠γενο εν ςενεζυελα.

Υνα περσπεχτιϖα δε χονστρυχχι⌠ν σοχιολ⌠γιχα. Ρε−

ϖιστα δε Χιενχιασ Σοχιαλεσ (ΡΧΣ), 15(4), 668−680.

Recuperado de goo.gl/bjK6Vf

Τοσελλι, Χ. (2006). Αλγυνασ ρεφλεξιονεσ σοβρε

ελ τυρισµο χυλτυραλ. ΠΑΣΟΣ. Ρεϖιστα δε Τυρισµο ψ

Πατριµονιο Χυλτυραλ, 4(2), 175−182. Ρεχυπεραδο

de goo.gl/gcEkfL

ΤΥΧΥΛΤΥΡΑ. (2013). Ινφορµε σοβρε αχτιϖιδαδεσ ψ

προψεχτοσ δε λα Φυνδαχι⌠ν ΤΥΧΥΛΤΥΡΑ παρα τρανσ−

φορµαρ λα γεντριφιχαχι⌠ν εν υν προχεσο ιντεγραλ

δεντρο δελ βαρριο δε Γετσεµαν. Χαρταγενα δε

Ινδιασ: Φυνδαχι⌠ν ΤΥΧΥΛΤΥΡΑ.

ς〈σθυεζ Βαρθυερο, Α. (1999). ∆εσαρρολλο, ρεδεσ ε

ιννοϖαχι⌠ν. Λεχχιονεσ σοβρε δεσαρρολλο ενδ⌠γενο.

Μαδριδ: Εδιχιονεσ Πιρ〈µιδε.

ςεργαρα, Π. (2004). ↵Εσ ποσιβλε ελ δεσαρρολλο

ενδ⌠γενο εν τερριτοριοσ ποβρεσ ψ σοχιαλµεντε

δεσιγυαλεσ? Χιενχιασ Σοχιαλεσ Ονλινε, 3(1), 37−52.

Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ς2ϑπ1β

Wallingre, N. (2004). El turismo como factor de

ρεχονϖερσι⌠ν προδυχτιϖα λοχαλ εν λα χιυδαδ

δε Υσηυαια, Ρεπβλιχα δε Αργεντινα. Τυρισµο ψ

Σοχιεδαδ, ΙΙΙ, 86−95. Ρεχυπεραδο δε γοο.γλ/ΒΡΓοΨη

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

131

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombrePASTELESCARIBEÑOS

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.Administradoropropietario   MiriamHernández           

1.6.Dirección/ubicaciónGetsemaní,calledelGuerreron.°2936          

1.7.Teléfono/Fax32052827583173809821

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano  1.9.Tipodeacceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:Lasmujeresloshacenensuscasas.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.6.2.Lagastronomíaylossaberesculinarios

2.2.Descripción



Sepresumequeelorigendelareceta,porsusingredientes,mododepreparaciónypresentación,tienefuertesraícesafricanas.Lahipótesissedemuestraaldescubrirqueexistenvariedadescon

algunastransformacionesenotrospaíses,comoPuertoRico,CubaypaísesdeCentroaméricayelCaribecontinental.Sucomplejaytrabajosapreparaciónesunverdaderoritualenalgunasfamilias,

quedegeneraciónengeneraciónsevanpasandoeldelicadoartedecrearlamasahechadediversosvíverespararellenarlacondistintosingredientes,comocarnederes,cerdo,pollo.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN



CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)10

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal66

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       18

TOTAL84

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



 

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

132

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreFRITOSTÍPICOS

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioRijiamSharik

1.6.Dirección/ubicación

Getsemaní,calledela

Sierpe

          

1.7.Teléfono/Fax3177819033            

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomás

cercano

 1.9.Tipodeacceso



 Terrestr

e X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:Lasmujeresloshacenensuscasas.Hayunpuestodefritosde4:00p.m.a7:00p.m.enlaplazadelaTrinidad.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.6.2.Lagastronomíaylossaberesculinarios

2.2.Descripción

Lasazónyelsabordelosfritosresaltanlostradicionalesaperitivosdelacostacaribe.Lagastronomíapopulartradicionaltienecomocaracterísticafundamentallareunióndesaberesancestralesenel

entornosocialdondeseproducenlasmezclasdeoloresysaboresquedancomoresultadocreacionestípicasdeunaregión,constituyéndoseenelementobásicodelaalimentacióndesushabitantes.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN







CALIDAD

PUNTAJ

E

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)14

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal70

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       30

TOTAL100

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



 

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

133

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreAREPADEHUEVO

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioMujeres           

1.6.Dirección/ubicaciónPlazadelaTrinidad           

1.7.Teléfono/Fax0            

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano  1.9.Tipodeacceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:Lasmujereslahacenensuscasas.Hayunpuestodefritosde4:00p.m.a7:00p.m.enplazadelaTrinidad.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.6.2.Lagastronomíaylossaberesculinarios

2.2.Descripción

Lagastronomíapopulartradicionaltienecomocaracterísticafundamentallareunióndesaberesancestralesenelentornosocialdondeseproducenlasmezclasdeoloresysaboresquedancomo

resultadocreacionestípicasdeunaregión,constituyéndoseenelementobásicodelaalimentacióndesushabitantes.LaarepadehuevoeselmásconsumidodetodoslosfritosenGetsemaní,donde,

conmasademaíz,huevoybienfrita,sehaceunbanquetetípicoparasuscomensales.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN





CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)14

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal70

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       30

TOTAL100

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



 

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

134

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreDULCES

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioPalenqueras

1.6.Dirección/ubicaciónPalenque            

1.7.Teléfono/Fax 0            

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano1hora45minutos1.9.Tipodeacceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:LosdulcessonhechospormujeresenGetsemaníenSemanaSanta,perosondistribuidosporpalenquerasenelbarriodiariamente.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.6.2.Lagastronomíaylossaberesculinarios

2.2.Descripción



Deliciosasrecetashechasabasedefrutassonmuyreconocidasporlaspalanqueras,quesonquieneslashacen;peroenGetsemaní,herederosdeestacostumbre,sehanmantenido,ymuchas

familiastienencomocostumbrehacerlasenSemanaSanta.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN



CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)14

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal70

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       18

TOTAL88

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo.Fecha: marzo15



 

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

135

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreDULCEDEMANGO

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioPalenquea             

1.6.Dirección/ubicaciónGetsemaní            

1.7.Teléfono/Fax 0

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano 0     1.9.Tipodeacceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso: 

2.CARACTERÍSTICAS              

2.1.Códigoasignado  1.6.2.Lagastronomíaylossaberesculinarios

2.2.Descripción

Deliciosasrecetashechasabasedefrutasdemango.EnGetsemanísonherederosdeestacostumbre,quesehamantenido,ymuchasfamiliastienencomocostumbrehacerloenSemanaSanta.

UnarecetaespecialdeldulcedemangoenGetsemaníeselhechoconcanela.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN





CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)14

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal70

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       30

TOTAL100

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupotrabajo.Fecha: marzo15



 

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

136

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreARTESANÍAS

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioMujeresartesanas

1.6.Dirección/ubicaciónGetsemaní

1.7.Teléfono/Fax0

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano X 1.9.TipodeAcceso    

 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:Variasmujeresdelbarriohacenartesanías.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.6.10.Lastécnicasdeelaboracióndeobjetosartesanaleseinstrumentos

2.2.Descripción

Desdesusinicioscomoarrabal,Getsemanífueunlugardeartesanos.Porserunpuertoytenerasentamientosdemuchosextranjeros,seconvirtióenungranmercadoenelcualsushabitantes

colocabanalaventasussiembras,susproductoshechosamano,suscreacionesytodoloquefueranecesarioparaimpulsareldesarrolloeconómicodesuterritorio.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN







CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)10

Espontánea(14)14

Popular(14)15

Subtotal67

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional

(30)

      6

TOTAL73

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupotrabajo. Fecha: marzo15



 

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

137

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreEXPRESIONESMUSICALES

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioGruposmusicales

1.6.Dirección/ubicaciónGetsemaní            

1.7.Teléfono/Fax0

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano  1.9.Tipodeacceso    

 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:Hayvarioscantantesygruposmusicalesenelbarriorepresentandosumúsica.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.6.6.Expresionesmusicalesysonoras

2.2.Descripción



Lafusióndelasdiferentesculturasafricanasconelementosculturaleshispánicosdioinicioaunprocesodetransculturaciónquecondujoalnacimientodeunaculturacriolla.Enlascallesdeljovial

barrioGetsemanívibranlaarmoníacaribe,elritmoyelsabortípicosdeloshombresylasmujeresdelacosta.Sesienteelairedelquesabegozar,delalegre,deaquelque,sinimportarlosmuchos

problemasquepuedatener,viveconimpulso,conlafrenteenaltoyconlaesperanzadeunfuturomejor.LaspersonasenGetsemanípresentanuncomportamientodefamilia,devidajuntospor

muchosaños,dondehayrelacionesmuyfuertesquelosllevanaserunasociedadalaquelegustadivertirse,hacerfiestas,tomarlicor,escucharmúsicamuyaltoenlosconocidos“PickUp´s”o

“picós”,practicarjuegosengrupoyvivirenunambientedeunión.Lamúsicaquelosidentificaeslasalsa;esunbarriolegendarioqueguardaalossonerosmásreconocidosdelahistoria.La

champetacriollacomomúsicadeCartagenaestambiénescuchadayrepresentadaenlosbailesdeniños,jóvenesyadultos.Getsemaníesunbarriodondelaslucesculturalessemantienen

encendidasentodomomento,yunaformaenquesereflejaeseneltipodemúsicaqueescuchan.Essabidoqueunaspectoimportantedelestudiodelamúsicaresideenque“esunintentopor

comprenderlaculturadeunpuebloenparticular”,yelbarrioseidentificasobremaneraporlosestilosmusicalesquesushabitantesprefieren.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN



CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)10

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal66

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       30

TOTAL96

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



 

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

138

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreSALSA

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioGrupomusicales

1.6.Dirección/ubicaciónGetsemaní            

1.7.Teléfono/Fax0

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano  1.9.Tipodeacceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:Hayvariosbaresenelcentrodondesepuedeverestamuestra;enelbarriohayunbarllamadoLosCarpinteros.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.7.3.2.Música

2.2.Descripción



Lafusióndelasdiferentesculturasafricanasconelementosculturaleshispánicosdioinicioaunprocesodetransculturaciónquecondujoalnacimientodeunaculturacriolla.Enlascallesdeljovial

barrioGetsemanívibranlaarmoníacaribe,elritmoyelsabortípicosdeloshombresylasmujeresdelacosta.Sesienteelairedelquesabegozar,delalegre,deaquelque,sinimportarlosmuchos

problemasquepuedatener,viveconimpulso,conlafrenteenaltoyconlaesperanzadeunfuturomejor.Lamúsicaquelosidentificaeslasalsa,esunbarriolegendarioqueguardaalossonerosmás

reconocidosdelahistoria.LachampetacriollacomomúsicadeCartagenaestambiénescuchadayrepresentadaenlosbailesdeniños,jóvenesyadultos.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN







CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)14

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal70

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       30

TOTAL100

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



 

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

139

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreEXPRESIONESORALES

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioAbuelosdeGetsemaní

1.6.Dirección/ubicaciónGetsemaní            

1.7.Teléfono/Fax0

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano  1.9.Tipodeacceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso: 

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.6.3.Lenguasyexpresionesorales

2.2.Descripción

Elpueblogetsemanicensesecaracterizaporelincansableredescubrimientodesusvaloresculturalesautóctonos,manifestadospormediodesufolclor,yasealamúsica,elarteocualquierexpresión

artísticaquereflejesupropiaidentidad.

LaautoraSerenaNanda,ensulibroAntropologíacultural.Adaptacionessocioculturales,dicequelaculturamuestratantoestabilidadcomocambio,parareferirsealadiversidaddeadaptacionesque

puedesufrirunasociedadensuprocesodeevolución.Estosevereflejadoenloquehasucedidoenelgrupogetsemanicense.EnGetsemaníseencuentraalapersonatrabajadora,perotambiénala

perezosaquepasadíasenterossinhacernadaenespecialycuyavidatranscurrecharlandoconlosvecinosenlasesquinasdelascalles,discutiendoirónicamentesobrelasúltimascosasque

acontecenenelmundo;sehallaelintelectual,queleeparamantenerseinformadoyactualizadosobreloquesucede;estándeigualformalaamadecasa,quevelaporlaseguridadyelsustento

familiar,elestudiante,eldesocupado,eltrabajador,elreligioso,elmúsico,eldeportista,elidealistayelsoñador.EnelbarrioGetsemanílasocializaciónculturalsemanifiestaadiarioentodaslas

actividades,pormuysencillasquesean;esasícomoelseñorJesúsMaríaTaborda,raizaldelbarrio,dice:“Aquísevencostumbrestancartagenerascomorayarelcocoosacarleslospiojosalos

niñosenlapuertadelacasa;estaesunacostumbretanantiguacomoelmismoGetsemaníydeseguropocoimitadaenotroslugares.Somoseltípicocartageneroneto,aquísiempresevelagente

sentadaconelvecino,hablando,jugandodominóotertuliando,tantolosniños,comolosjóvenesylosviejos”.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN

CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)14

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal70

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       6

TOTAL76

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha:marzo15



 

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

140

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL



1.GENERALIDADES

1.1.NombreJUEGOSTRADICIONALESBOLADETRAPO

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioGetsemaníJorgeRuiz           

1.6.Dirección/ubicación CalledelPozo             

1.7.Teléfono/Fax0

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano  1.9.Tipodeacceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:EljuegosepracticalosdomingosenelPedregal.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.6.9.Losjuegostradicionales

2.2.Descripción



Getsemanícuentaconunaampliadiversidaddejuegosmuydivertidos,entretenidos,popularesyrepresentativosdelbarrio.Deacuerdoconunainvestigaciónrealizadaenlazona,eljuegodelabola

detrapoes,sinduda,elqueestáposicionadoenprimerlugar,conun32%.Esteesbastantesimilaralbéisbol,peroconalgunasdiferencias,comosonlasdistanciasdelasbases,lasreglas,ellugar

dejuego,ylomásrelevanteesquelapelotaestáhechadetrapo.Seguidamente,estáelbéisbol,conun29.3%,que“esunjuegoentredosequipos,enelquelosjugadoreshanderecorrerciertos

puestosobasesdeuncircuito,encombinaciónconellanzamientodeunapelotadesdeelcentrodedichocircuito”,elcualesmuyaceptadoenlacostaatlánticadeColombia,yGetsemaníescunade

grandesrepresentantesdeestegénero.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN



CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14)14

Anónima(14)14

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal70

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)Internacional(30)       6

TOTAL76

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



 

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

141

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALPATRIMONIOINMATERIAL

1.1.NombreGALERIAALAIRELIBRE

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.Administradoropropietario

FundaciónTuCulturaComunidad

deGetsemaní

         

1.6.Dirección/ubicación

Calledelas

Palmas

          

1.7.Teléfono/Fax3003178355

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomás

cercano 1.9.Tipodeacceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:

SehaconstruidoconlacomunidadunarutalacualsepuedeadquirirpormediodelaFundaciónTuCultura.Deigualforma,laspersonaspuedenhacerel

recorridosinguía,soloobservandolamuestracultural.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.7.2.4.Artística

2.2.Descripción



LuegodelFestivaldeArteUrbanorealizadoenelaño2013enGetsemaní,sedejaron30grafitisloscualescuentanhistorias,leyendasyproblemasactualesqueviveelbarrio.Laempresaqueapoyóy

gestionólosrecursosfueVÉRTIGOGRAFITI.Hoy estagaleríaseencuentraenCartagenacomoungran espectáculoparaver,yademáshayunarutaciudadmural queselideradesdelaFundación

TuCultura.Estagaleríadearteurbano,ademásdeembellecerlasfachadasdeterioradas,comunicamensajesrelevantesquelograntocarfibrassobrelarealidaddelacomunidadysuspreocupaciones;

ayudaasensibilizaryaestablecerpuentesentrediferentesgruposdelacomunidadvisitantesyaevidenciarelvalorturísticoculturaldeestebarrioparaCartagena.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN



CALIDADPUNTAJE

Colectiva(14)14

Tradicional(14) 5

Anónima(14) 0

Espontánea(14)14

Popular(14)14

Subtotal47

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)

Internacional(30)

      30

TOTAL91

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



 

Alfonso Escobar Nieves, Merly Beltrán Vargas, Esthella Bonza Quesada

y

SOCIEDAD

142

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALFESTIVIDADESYEVENTOS



1.GENERALIDADES

1.1.NombreCELEBRACIONESCABILDODEGETSEMANÍ11DENOVIEMBRE

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.AdministradoropropietarioFundaciónGimaní

Cultural

          

1.6.Dirección/ubicaciónGetsemaní,callede

SanJuan

          

1.7.Teléfono/Fax0

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano  1.9.TipodeAcceso



 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo  

1.10.Indicacionesparaelacceso:Cada11denoviembresepresentaestecabildohaciendounrecorridoelcualesdirigidoporlaFundaciónGimaníCultural.

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.7.1.4.Fiestapatriay/oacontecimientohistórico

2.2.Descripción

GimaníCulturalesunaorganizaciónconunobjetivocomún:sacaradelanteelbarrioreviviendosuidentidadysustradiciones.Alprincipio,conesteenfoquesocial,nacióelgrupo,ydespuésde

algunosañosvieronenlacreacióndelCabildodeGetsemanílaocasiónprecisaparaintegraralacomunidad,fortaleciendociertosvaloresquehabíansidoolvidados.Fueentoncesqueen“noviembre

de1989”recorriólascallesdelbarriodelaIndependenciaelprimercabildo,llamado‘CabildoNegrodeGetsemaní’,ycongranexpectativasusorganizadoresvieronestegranespectáculodecolorido,

saborymajestuosidad,querepresentabaalaspersonasdeGetsemaní.Apartirdeeseaño,hastalaactualidad,elCabildogetsemanicensehasidounafiestaquenohafaltadoenningúnnoviembre,

llegandoalpuntoquesehaconvertidoenundesfilerepresentativodebarrioymodelodeimitaciónparaotros.Enesteespectáculosemezclanlascostumbres,lamúsica,losjuegosyelfolclor.Enel

cabildoseencuentranlospersonajestípicosdeestetipodecelebraciones:estánlareina,elpregoneroyelcabildante,cargosquesonvitalicios.Lareinaesquienmarcaelrecorridodeldesfile;debe

seralegre,incansableypermanecerconunaampliasonrisaensurostro,parainvitaratodoslosespectadoresycabildantesadisfrutardeestegranjolgorio.Elpregonerodebeseralguienquecon

muchafuerzaseconviertaenelanunciadorovocerodelosrequerimientosdelareina,yenelrecorrido,enformairónica,criticalosucedidoduranteelañoenquesedaelcabildo.Elcabildanteesuna

personadegranexperienciaeimportanciaenelfestejo:infunderespetoyconsuexpresióncorporalmantieneatodoslosdesualrededorconganasdebailarycontinuarconlafestividad.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN







CALIDADPUNTAJE

Organizacióndelevento(30)25

Beneficiossocioculturalesparalacomunidad(20)20

Beneficioseconómicoslocales(20)20

 

Subtotal65

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)

Internacional(30)

      18

TOTAL83

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



 

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística

y

SOCIEDAD

143

Rev. Turismo y Sociedad, vo l. XXI, julio -diciem bre 2017, pp. 107-143

FORMATOÚNICOPARALAELABORACIÓNDEINVENTARIOSTURÍSTICOS

FORMULARIOPATRIMONIOCULTURALFESTIVIDADESYEVENTOS



1.GENERALIDADES

1.1.NombreCELEBRACIONES–CORREDORCULTURALCALLEDELASTRADICIONESELPEDREGAZO

1.2.DepartamentoBolívar1.3.MunicipioCartagena

1.4.Corregimiento,veredaolocalidadGetsemaní

1.5.Administradoropropietario

FundaciónTuCulturayorganizacionesdelbarrio

Getsemaní

        

1.6.Dirección/ubicación

Getsemaní,callede

SanJuan

          

1.7.Teléfono/Fax0

1.8.Distanciadesdeelmunicipiomáscercano  1.9.Tipodeacceso    

 Terrestre X Acuático  Férreo  Aéreo 

1.10.Indicacionesparaelacceso:Institucionalizadounavezalmes

2.CARACTERÍSTICAS

2.1.Códigoasignado  1.7.1.4.Fiestapatriay/oacontecimientohistórico

2.2.Descripción



Corredorcultural“CalledeLasTradiciones”,enelPedregal,vinculadoaltemadelpatrimonioculturalconlacomunidaddeGetsemanícomounprocesodefortalecimientodeidentidadcultural,que

llevaacabounapuestaenvalorparaprotegerelpatrimonioculturalycontribuirasolucionarlosdesafíosdegentrificación.Susprincipalesobjetivosson:

 Recuperaryconvertirespaciospúblicosdeterioradosenespacioscreativosyproductivos.

 Crearproductosyempleoscreativossosteniblesquegeneranunafuentedeingresoparalacomunidad.

 Contribuiraunaagendaculturaldelaciudadparalosmismosciudadanos,queprometatrabajoaartistaslocales,identidadlocalyciudadaníasolidaria.

3.PUNTAJESDEVALORACIÓN







CALIDADPUNTAJE

Organizacióndelevento(30)25

Beneficiossocioculturalesparalacomunidad(20)20

Beneficioseconómicoslocales(20)20

 

Subtotal65

SIGNIFICADO

Local(6)Regional(12)Nacional(18)

Internacional(30)

      18

TOTAL83

Diligenciadopor:MerlyBeltránVargas,coordinadoragrupodetrabajo. Fecha: marzo15



Fecha	01 Julio 2017
Autor

El potencial de los activos culturales asociados con la actividad turística como factor de desarrollo local en el barrio Getsemaní, Cartagena de Indias

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

7 días de acceso ilimitado